बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

[Header]
रागलक्षणम् । ९७

राचार्यैः षड्जग्रामधैवतर्षभलोपस्यानिष्टत्वात् केचित् षड्-
जग्रामाश्रित एवायमिति मन्यन्ते । चतुःश्रुतिकस्य पञ्चमस्या-
त्रोपलम्भात् । धैवतस्य चानाशित्वं तानविषयमेव द्रष्टव्यं न
सर्वत्रेति । एतच्चायुक्तम् । एवं हि सति ग्राममू(र्च्छ)नाभेदो न
स्यादिति । षड्जोऽस्य ग्रहोऽंशो न्यासश्च । निषादोऽत्र काकली ।
धैवतऋषभहीन(श्च ?)मौडवितम् । सम्भोगशृङ्गारेऽस्य विनि-
योगः । वीरादिरसः । मूर्छना(दि ?)षड्जादिः। वर्ण आरोही ।
प्रसन्नादिरलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला ।
स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ।
धैवतांशस्तदन्तश्च स्वल्पद्विश्रुतिकस्वरः ।
धैवतीमध्यमाजात्योः सञ्जातष्टक्ककैशिकः ॥ ३४५ ॥
अस्यार्थः—धैवतीमध्यमाजात्योर्जातत्वाट्टक्ककैशिकः
षड्जग्रामसंबन्धः । ननु (यस्याज ? उभय)ग्रामसंबन्धिन्यो-
र्जा(न्यो ? ल्योः) समुत्पन्नोऽयं रागः षड्जग्रामसंबन्ध इति
(कथं)वक्तुं युक्तम् । अस्य प्रयोगे चतुःश्रुतिसंबन्धः पञ्चम
उपलभ्यते । (पञ्चमे धैवतेन भिन्नामयोर्भेदकारिणौ ?) । अतः
पञ्चमस्य चतुःश्रुतिकत्वात् षड्जग्रामसम्बन्ध एवायं रागः ।
ग्रहोऽशो न्यासश्च धैवतः । निषादगान्धारौ चात्र काकल्य-
न्तरौ । पूर्णस्वरश्चायम् । कश्यपमते निषादगान्धारयोर्लोपा-
दयमौडुवितः । उङ्घटनाट्ये कामग्रस्ततत्कञ्चुकिप्रवेशे चास्य
विनियोगः । बीभत्सा दिरसः । मध्यमादिधैवता(?) मूर्छना ।
आरोही वर्णः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला ।
स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ।