भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

यो रक्ताङ्गो नातिदीर्घो न चाल्पो
• नातिस्थूलो रक्तमत्स्यः स उक्तः
शीतो रुच्यः पुष्टिकृद् दीपनोऽसौ
नाशं दत्ते किञ्च दोषत्रयस्य ॥
तांबुडु ।
यः कृष्णो दीर्घकायः स्यात् स्थूलशल्की बलान्वितः ।
मत्स्यो माहिषनामासौ दीपनो बलवीर्यदः ॥
भैसाड ।
शुक्लाङ्गस्ताम्रपक्षो यः स्वल्पाङ्गश्च बिलाह्वयः ।
स रुच्यो मधुरो बल्यो गुणाढ्यो वीर्यपुष्टिदः ॥
वालिक ।
यः स्थूलाङ्गो महिषाकारको यस्तालुस्थाने क्षीरजाभां दधाति ।
शल्कं स्थूलं यश्च चारूपकोऽसौ दत्ते वीर्यं दीपनो वृष्यदायी ॥
पाउस ।
वितस्तिमानः श्वेताङ्गः सूक्ष्मशल्कः स दीपनः ।
अउमोसाह्वयो मत्स्यो बलवीर्याङ्गपुष्टिदः ॥
भाउमास ।
विवृत्ताङ्गोऽल्पकृष्णाङ्गः शल्की वर्णवसामिषः ।
दीपनः पाचनः पथ्यो वृष्योऽसौ बलपुष्टिदः ॥
कानवसा ।
इति द्वादशभेदानां गुणा रूपं च वर्णितम् ।
तथा—
निश्र्शल्का निन्दिता मत्स्याः सर्वे रुरुकुता हिताः ॥
१. Bh. ताम्बुदमासे ।
२. $T_1$, $T_2$. यस्य ।
३. Bh. ऽल्पवशाङ्गः ।