भक्त नरसिंह मेहता: जीवन एवं पद (वैष्णव जन तो तेने कहिये - गुजराती से हिन्दी रूपान्तरण)

2 नरसी मेहता
नागर सौराष्ट्रांत ब्राह्मण म्हणून स्थायी झाले. त्यातलेही काही वल्लभीनगराच्या आसपासच्या
प्रदेशांत आले होते. नरसिंह महेताच्या पितृवंशातले अगर मातृवंशातले कोणते पूर्वज
गोहिलवाड्यात किंवा थेट तळाजांत येऊन राहिले, ते नक्की करायला आपल्याशी कोणतेच
साधन नाही; परंतु थेट ५ व्या शतकापासून त्यांचे वास्तव्य सुरू होऊन गेले होते. याला मात्र
इतिहासाचा सबळ आधार आहे.
नागर (ब्राह्मणांत) लोकांत वडनागरा, वीसनगरा, साठोदरा चितरोडा, कृष्णोरा आणि प्रश्नोरा
असे भेद केव्हां पडले हे सांगणे कठीण आहे, तरीपण जो समूह वडनगरांत स्थिरपणे राहिला
तो 'वडनागरा' म्हणून प्रसिद्ध आहे. काहीना काही कारणांमुळे काहीं काहीं कुटुंबे ज्या ज्या
गावांत स्थायिक झाली, त्या त्या गांवच्या संबंधामुळे त्याना पोटजातीचे नागर (ब्राह्मण) म्हणून
ओळखले जाऊ लागले. सहाजिक त्यांचे नामभेद झाले. नरसिंहांच्या पुत्राचा विवाह
वडनगरच्या मदन महेतांच्या मुलीशी झाला होता. परवत महेता नरसिंहाचे काका. अजुनही
वैष्णव अवटंक म्हणून ओळखले जाणारे. पर्वतरायांचे वंशज, वडनागरा नागर म्हणून
ओळखले जात आहेत. यावरून नरसी महेता वडनागरा नागर होते हे स्पष्ट आहे. यांच्या
उपलब्ध वंशावळीवरून यांच्या आजोबांचे नाव पुरुषोत्तम पंड्या. वडिलांचे नाव कृष्णदास
आणि काकाचे नाव पर्वतदास होते. या वंशावळीनुसार जीवनराम आणि नरभेराम हे
नरसिंहाचे मोठे भाऊ होते. जुनागडपासून साधारण ६४ कि.मी. नैऋत्येला समुद्रतटावरील
नांगरोळ (सोरट) गांवी पर्वतदास काकांचा बराचसा जीवनकाळ गेला. त्या काळी तिथे
नागरलोकांची लहानशी वसाहत होती. पर्वतदासांचे जीवन कशा तऱ्हेचे होते हे सांगणे शक्य
नाही. वृद्धावस्थेंत हे एक मोठे भक्त होते. वृद्धावस्थेमुळे जेव्हा त्याना द्वारकेला जाणे अशक्य
झाले, तेव्हां त्यांच्याकडे रणछोडरायां दशांगुल स्वरूप प्रगट झाले, असा उल्लेख 'पर्वतपचीसा'
या काव्यात आहे. हे काव्य पर्वतदासांचे वंशज गायकवाडी मजमुदार आणि नामांकित
भक्तकवी त्रिकमदास भवानीशंकर, यांनी लिहिले आहे. नरसिंहांचे वडील कुठे राहात होते हे
सप्रमाण सिद्ध करणे अशक्य आहे. नरसिंहाचे एक वडील बंधू तळाजा गावी. राहत असत,
त्यांचे वडीलही कदाचित तळाजालाच, पुत्रसमवेत राहत, असे अनुमान काढणे शक्य आहे.
तळाजात जन्मलेल्या नरसिंहाचा इतिहास तळाजांतच सुरू झाला. त्याची जन्मवेळ आणि वर्ष,
दोहींची कुठेही नोंद नाही. नरसिंहाच्या आत्मचरित्रपर रचनांमधे, निरनिराळ्या प्रसंगाबाबत
महिना, पंधरवडा, तिथी, वार यांची नोंद आहे. मात्र एक रचना सोडून बाकी कुठेही (वर्षांची)
साल नोंद नाही. 'हारसमें' च्या शेवटच्या पदांत वि.स.१५१२ च्या सालाची नोंद आहे. हे
तितकेच खरे, 'हारमाळाच्या' संकलीत केलेल्या छोट्यामोठ्या पदांत वार आणि महिने
संगतवार आढळत नाहीत.तरीपण 'हारसमा' च्या एका गीतांत मृगनक्षत्र मावळल्याचा निर्देश