बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

६६ शुल्बसूत्रम् [ द्वितीयो-
गणावृत्तौ द्विशताश्चेदित्यस्मिन् पक्षे पञ्चमायां चितौ च अवश्यं पञ्चोपधेया
इति तस्यार्थः । अनुष्टुभानुचरतीति वचनात् । तस्मात् प्राणः सर्वाण्यङ्गान्यनु-
चरतीति अर्थवादाच्च । द्वितीये प्रस्तारे शतमष्टत्रिंशच्चातिरिक्ताः । तृतीये पञ्च-
दशातिरिक्ताः । चतुर्थे षोडशाधिकं सप्तदशाधिकं वा शतम् । पञ्चमे नेष्टकातिरेक
उत्तमायां पूरणत्वेऽतिरिच्यन्ते । तत्राथोधोचीभिरिति दर्शनात् स्वकल्पोक्तमार्गेण
लोकंपृणाभिरेव पूरणम् । द्वैधोक्तमार्गेण वा गणावृत्त्योपधानम् । न संकलितो-
पधानम् ।
अत्र एतस्मिन् काले लोकंपृणानामुपधानकाले अतीतानेवेष्टकागणानपस्या-
श्विनीदिश्याक्ष्णयास्तोभीयासपन्नादीनुपदध्यात् । अथवा कल्पे अपानभृदभि-
श्चितिराप्यते पुरुषेण वालखिल्याभिर्व्युष्ट्रीभिर्नक्षत्रेष्टकाभिश्चितिराप्यते इति
वचनात् । अतीतानुपधानकाले विस्मृतानिटकागणान् एतस्मिन् काले उपदध्यात् ।
अस्मिन् पक्षेऽत्रेति शब्दोऽनर्थकः । कल्प आप्यत इति वचनेनान्यगणापानभृ-
दादिभिरपि पूरणं सूचयति । तत्र पुरुषेण चितिराप्यत इति वचनात् पुरुषो वय
इत्यस्यैवावृत्तिः । अन्यथेतेरेष्विव वयस्याभिरित्येवावक्ष्यत् ॥ २० ॥
पञ्च लोकंपृणाः ॥ २१ ॥
अस्मिन्नपि पक्षे पञ्च लोकंपृणावश्यमुपधेया इत्याह-- पञ्चेति ॥ २१ ॥
सर्वप्रकारेखपि पूरणे पञ्च । लोकंपृणाः पञ्च अवश्यमुपदध्या-
दित्यर्थः ॥ २१ ॥
मन्त्रव्यतिरेकेऽक्ताः शर्कराः सन्धिषूपदध्यात् ॥ २२ ॥
मन्त्रव्यतिरेक इति । मन्त्राधिक्ये अधिकैर्मन्त्रैरिष्टकासन्धिषु घृत-
सिक्ताः शर्करा उपदध्यादित्यर्थः ॥ २२ ॥
द्विशतप्रस्तारपक्षे पञ्चमे तेजो घृतमिति वाक्यशेषाद् घृताक्ताः शर्करा
ऋतव्यासु सगराद्यैर्मन्त्रैः पौर्णमास्यन्तैः शतं विंशतिसंयुक्ताः सन्धिषु इष्टकाविवरेषु
उपदध्यात् । प्रतितारकपक्षे द्वे द्वे भवतः ॥ २२ ॥
प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीति गणेषु रीतिवादः ।
प्राचीमुपदधाति प्रतीचीमुपदधातीति कर्तुर्मुखवादः । पुरस्तादन्याः
प्रतीचीरुपदधाति पश्चादन्याः प्राचीरित्यपवर्गवादः । चतुरश्रास्वे-
वैतदुपपद्यते ॥ २३ ॥
प्राचीरिति । कल्पसूत्रश्रुतौ प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीति