बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ऽध्यायः ] बौधायनीयं ५७
करोति--न चेति। आसप्तविधस्य एकविधादेः पक्षपुच्छानि न विद्यन्ते।
एकविधादीनां सपक्षपुच्छतया अनुष्ठानं नास्तीत्यर्थः। ननु आसप्तविध-
स्येत्युक्तेरष्टविधादीनां सपक्षपुच्छतानिषेधः किं न स्यादिति चेन्न। द्विती-
यादिभावेनानुष्ठेयानां श्येन-कङ्काकारतया कर्त्तव्यत्वावगमात् तेषामपि
सपक्षपुच्छताया आवश्यकत्वात् निषेधस्य च एकविधादिविषयत्वोपपत्तेः।
अन्यथा कङ्कादीनां न कदाप्यनुष्ठानं स्यात्। विस्पष्टञ्च आसप्तविधग्रहणस्य
एकविधादिमात्रविषयत्वम्। एकविधप्रभृतीनां न पक्षपुच्छानि भवन्ति
सप्तविधवाक्यशेषत्वात् श्रुतिविप्रतिषेधाच्चेत्यापस्तम्बाचार्यवचनादव-
सीयते। न चेति। सप्तविधचयनानन्तरमेकविधादेरनुष्ठानं नास्ति।
“न ज्यायांस”मिति श्रुतिविरोधादिति भावः। एकविधादीनां प्रथम-
प्रयोगस्तु निषेधश्रुतिविरोधाभावात्। “समचतुरश्रानेक आचार्यास्तस्य
करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत्, तासामर्थ्याः पाद्याश्चे”त्युपदेशाच्चोपपद्यते।
इयता प्रबन्धेन उपपादितमर्थमुपसंहरति--तस्मादिति। सप्तविध एव
प्रथमोऽग्निः। प्रथमं प्रयोक्तव्य इत्यर्थः। यथा “एष वाव प्रथमो यज्ञो
यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम” इत्यत्राग्निष्टोमस्य प्राथम्येऽपि उपदेशबलात्
प्रथमानुष्ठानम्। एवं सप्तविधस्य प्राथम्येऽपि उपदेशबलात् प्रथमानुष्ठानं
संभवतीति द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥
नापक्षपुच्छ इति। पक्षपुच्छरहितस्य श्येनचितोऽभावात्, पक्षपुच्छानां सप्त-
विधवाक्यशेषत्वादेकविधादीनां सपक्षपुच्छत्वे व्याममात्रौ पक्षौ च पुच्छञ्च भवती-
त्यनेनैकविधादिश्रुतिविरोधात्, सप्तविधं चित्त्वा एकविधचयने न ज्यायांसं चित्त्वा
कनीयांसं चिन्वीतेति प्रतिषेधेन प्रसङ्गाभावात् सर्वप्रकृतिभूतः सप्तविधश्येनोऽग्निरेव
पूर्वं चेतव्यः। एवं विरोधादेकविधादीनां निवृत्तिरेवापतिता। कल्पे षड्विधः सप्त-
विध इत्यादिना षड्विधानामपि प्रकृतित्वमुक्तम्। तत्रापि पक्षपुच्छरहित एव षड्-
विधोऽग्निः पूर्वोक्तहेतुनोपन्यासात् ॥ ८॥
भेदान् वर्जयेत् । अधरोत्तरयोः पार्श्वसन्धानं भेदा इत्युप-
दिशन्ति । तदन्त्यन्तेषु न विद्यन्ते । न शक्तिपार्श्वयोः ॥ ९ ॥
अथाग्निधर्मानाह--भेदानिति। भेदशब्दार्थं स्वयमेवाह--अधरो-
८