बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

५६ शुल्बसूत्रम् [ द्वितीयो-
वचनात् पशु-चातुर्मास्यादीनां प्रथमानुष्ठानम्। तस्माद् यत्र सामर्थ्यं वचनं वा
नास्ति तत्र प्रकृतेः प्रथमानुष्ठानम्।
अथापरेषामिति। ब्राह्मणं भवतीत्येव। अथ शब्दः पूर्ववत्। न ज्यायांसं
वृद्धतरं बृहत्तरमग्निं चित्वा कनीयांसमल्पतरं न चिन्वीत ॥ ६ ॥
अथास्माकम्। पक्षी भवति। नह्यपक्षः पतितुमर्हति।
अरत्निना पक्षौ द्राघीयांसौ भवतः। तस्मात्पक्षप्रवयांसि
वयांसि। व्याममात्रौ पक्षौ च पुच्छञ्च भवतीति ॥ ७ ॥
श्येनचितः सपक्षपुच्छतानियमप्रतिपादकं तैत्तिरीयब्राह्मणमुदाह-
रति—अथास्माकमिति। पक्षी भवति अग्निरयं पक्षी पक्षवान् भवती-
त्यर्थः। विहितं सपक्षत्वं हेतुमुखेन स्तौति—नह्यपक्ष इति। पतितुम्
उत्पतितुं नार्हति न शक्नोतीत्यर्थः। अत एव "वयसां वा एष प्रतिमया
चीयत" इत्यत्र उत्पततां छाययेत्यर्थ इति व्याख्यातमाचार्यैः। पक्षयोर्दैर्घ्यं
विदधाति—अरत्निनेति। अरत्निना द्राघीयांसौ दीर्घतरौ वक्ष्यमाणप्रमाणौ
पक्षौ भवतीत्यर्थः। पक्षयोर्द्राघीयस्तां स्तौति—तस्मादिति। पक्षयोः
प्रवयांसि प्रभूतानि अधिकानि वयांसि पक्षिणः इत्यर्थः। पक्षपुच्छपरि-
माणं दर्शयति—व्याममात्राविति। व्याममात्रौ पुरुषमात्रौ पक्षौ भवतः।
पुच्छञ्च व्याममात्रमिति उभयत्रापि विपरिणामः ॥ ७ ॥
अथेति। ब्राह्मणं भवतीत्येव। अस्माकञ्चास्यां शाखायामित्यर्थः।
पक्षीति। पक्षीत्युपलक्षणत्वात् पक्षवान् पुच्छवान्। तद्रहितः पतितुं नार्हति।
तस्मादरत्निनां पक्षौ दीर्घतरौ भवतः। यस्मादेवं तस्मात् पक्षाभ्यां वृद्धतराणि। व्याम-
मात्रौ पञ्चारत्निमात्रौ पक्षौ च पुच्छञ्च भवति।
एवं विरोधप्रतिपादनार्थं ब्राह्मणवाक्यान्युदाहृत्य आद्योत्तरं भङ्ग्या एकविधा-
दीनामनुष्ठानं प्रकृतिभूतस्य सप्तविधश्येनचित एव प्रथमानुष्ठानञ्च उदाहरति ॥ ७ ॥
नापक्षपुच्छः श्येनो विद्यते। न चासप्तविधस्य पक्षपुच्छानि
विद्यन्ते। न च सप्तविधं चित्त्वैकविधप्रसङ्गः। तस्मात् सप्तविध
एव प्रथमोऽग्निः ॥ ८ ॥
श्येनस्य सपक्षपुच्छत्वं नियम इत्याह—नापक्षेति। सपक्षपुच्छ एव
श्येनः, नान्य इत्यर्थः। सप्तविधादर्वाचीनस्यैकविधादेः सपक्षपुच्छतां निरा-