बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

४२ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो-
एतेन मार्जालीयो व्याख्यातः। तस्योदीचों द्वारं
कुर्वन्ति ॥ ७८ ॥
एतेनेति । एवमेव दक्षिणप्रदेशे मार्जालीयं कृत्वा तस्योदीचीं द्वारं
कुर्यादित्यर्थः ॥ ७८ ॥
एतेनेति । दक्षिणादंसादारभ्य दक्षिणपार्श्वमध्ये मार्जालीयमध्यम्। मार्जा-
लीयागारोऽपि पञ्चारत्निः समचतुरस्रः।
तयोरागारमध्ययोर्मध्ये द्विप्रादेशावाग्नीध्रमार्जालीयौ ॥ ७८ ॥
[ इति आग्नीध्रमालीयागारविहरणम् । ]
रथाक्षान्तराला यूपावटा भवन्तीत्येकादशिन्यां विज्ञायते ।
तस्या दशानाञ्च रथाक्षाणामेकादशानाञ्च पदानामष्टाङ्गु-
लस्य च चतुर्विंशं भागमाददीत । स प्रक्रमः स्यात् । तेन वेदिं
विमिमीते ॥ ७९ ॥
यूपैकादशिन्यां यूपावटान्तरालप्रमाणप्रतिपादकब्राह्मणमाह—रथा-
क्षेति। यूपावटानामन्तराला मध्यदेशा रथाक्षपरिमाणाश्चतुरधिकशता-
ङ्गुलप्रमाणा इत्यर्थः । एवञ्च अन्तरालार्थं रथाक्षप्रमाणं, यूपा-
वटार्थं एकादशपदप्रमाणञ्च प्राग्देशे दक्षिणोत्तरं यथा भवति तथा वेदिः
कार्या। एतदनुसारेण पश्चाद्देशे दक्षिणोत्तरं पार्श्वद्वयेऽपि प्राक् प्रत्यक् वेदिं
कुर्यादित्यर्थः ।
नन्वेतंर्हि “त्रिंशत् पदानि प्रक्रमा वा पश्चादि”त्यादिश्रुतिविरोध इत्या-
शङ्क्याह—तस्या इति। तस्या यूपैकादशिन्याः दशानां रथाक्षाणां चत्वा-
रिंशदधिकसहस्राङ्गुलानामेकादशानाञ्च पदानां पञ्चषष्ट्युत्तरशताङ्गुलानां,
अष्टाङ्गुलस्य च योगे त्रयोदशोत्तरशतद्वयाधिकसहस्राङ्गुलयः सम्पन्नाः ।
तासां चतुर्विंशभागं चतुर्विंशांशसहिताष्टादशतिलानि (तिलचतुर्विंशांश सहितं
सार्धपादतिलार्धांगुलोत्तर ) १ पञ्चाशदङ्गुलञ्च प्रमाणमाददीत गृह्णीयात् ।
स एवंभूतो भागः प्रक्रम इत्युच्यते ।