बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

यजुर्हरतीति वचनाच्च । त्र्यग्रावपि “चतुरः प्रतीचः प्रक्रमान् प्रक्रामति दक्षिणा
पञ्चममि”ति । पञ्चमान्त उपरवाणामुत्तरोंऽसो ज्ञातव्यः । ज्योतिष्टोमे षट् प्रतीच
इति वचनाद् अग्नौ चतुरः प्रक्रमान् प्रतीच इति वचनात् सूत्रकारेण परित्य-
क्ताभ्यां सह उत्तरवेदिप्रमाणमग्नेः पूर्वापरा परित्यज्य पूर्वक्षेत्रं षट्त्रिंशधा
विभज्य प्रक्रमवृद्धिः ।
प्राग्वंशमानेऽपि आहवनीयार्थप्रक्रमद्वयं प्राग्वंशपूर्वापरा परित्यज्य पूर्वं
षोडशधा विभज्य प्रक्रमवृद्धिः ।
दक्षिणोत्तरायतेष्वग्निषु सर्वं चतुर्विंशतिधा विभज्य एकोभागः प्रक्रमः ॥ ७५ ॥
[ इति चात्वालोपरवयोर्विहरणोपायः । ]
सदसः पूर्वार्धाद् द्विप्रक्रममवशिष्य धिष्ण्यानां द्विप्रादेशो
विष्कम्भस्तथान्तरालाः ॥ ७६ ॥
सदस इति । सदः दक्षिणोत्तरं द्वेधा विभज्य द्वयोः पूर्वार्धात् पूर्वार्धे
प्राग्देशे प्रक्रमद्वयमवशिष्य विहाय ततः पश्चाद् धिष्ण्यानां द्विप्रादेशो
विष्कम्भः अरत्निपरिमितः । तथान्तराला इति । सदसः प्रा (ग् ?) देशे
अरत्नि (प्रक्रम ?) द्वयं विहाय ततः पश्चिमदेशे षड् धिष्ण्यान् सर्वतोऽरत्नि-
प्रमाणान् चतुरश्राम्मध्ये अरत्निमात्रान्तरालं मित्वा विहृत्य “चतुरश्रं
मण्डलमि”(१।४७)“त्यादिना परिमण्डलं कुर्यादिति ॥ ७६ ॥
सदस इति । प्रक्रमद्वये गते विष्ण्यानां पूर्वावधिः । तेषां प्रादेशतो भ्रमः ।
पृष्ट्यायां होत्रीयं तं दक्षिणेन प्रशस्त्रीयमुत्तरेण होत्रीयमितरानुदीच आयातयति
ब्राह्मणाच्छंसिनः पोतुर्नेष्टुरच्छावाकस्येति ॥ ७६ ॥
[ इति धिष्ण्यानां विहरणम् । ]
आग्नीध्रागारस्य पार्श्वमानी पञ्चारत्निः ॥ ७७ ॥
आग्नीध्रागारस्येति । कल्पसूत्रोक्तप्रकारेण महावेद्या उत्तरादंसा-
दारभ्य प्रतीच अष्टादशप्रक्रमान् मित्वा तत्रासीध्रस्यागारं गृहं पूर्वतः
पञ्चारत्निप्रमाणकं यथा अन्तवेद्यर्धं बहिर्वेद्यर्धं भवतीति तथा कृत्वा
तस्य दक्षिणं द्वारं कुर्वन्ति ॥ ७७ ॥
आग्नीध्रेति । महावेद्या उत्तरादंसादारम्य उत्तरपार्श्वस्यार्धे गत आग्नीध्रीयागारं
पञ्चारत्निसमचतुरस्रम् । तस्य दक्षिणा (?) द्वारं कुर्वन्ति ॥ ७७ ॥
६