बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५
देशादारभ्य चतुरश्रप्राक्तियंङ्मान्या मध्ये निपात्य चतुरश्रस्य बहिः
प्रदेशे अवशिष्टां रज्जुं त्रेधा संभज्य पुनरेतादृशं तृतीयांशं तैः सह
योजयित्वा तत्प्रमाणया रज्ज्वा मण्डलं कुर्यात् ॥ ४७ ॥
चतुरश्रं मण्डलमिति । चतुरस्रस्य अक्ष्णयार्धं चतुरस्रमध्यादारभ्य कोट्यां
निपात्य चिह्नं कृत्वा चतुरस्रस्य पूर्वपार्श्वमध्ये प्राचीं निपात्य चिह्नं कृत्वा चिह्नयो-
रन्तरालं त्रेधा विभज्य एकभागसहितेन चतुरस्रार्धेन मण्डलं परिलिखेत् । साऽनित्या
मण्डलं करोति ॥ ४७ ॥
[ इति चतुरस्रस्य मण्डलकरणोपायः । ]
मण्डलं चतुरश्रं चिकीर्षन् विष्कम्भमष्टौ भागान् कृत्वा
भागमेकोनत्रिंशधा विभज्याष्टाविंशतिभागानुद्धरेत् भागस्य
च षष्ठमष्टमभागोनम् ॥ ४८ ॥
मण्डलमिति । अभिमतमण्डलं चतुरश्रं करिष्यन् विष्कम्भ-
प्रमाणां रज्जुम् अष्टौ भागान् कृत्वा अष्टधा संभज्य भागमे-
कोनत्रिंशद्भा विभज्य अष्टसु भागेषु एकं भागम् एकोनत्रिंशद्भा संभज्य
अष्टाविंशतिभागानुद्धरेत् एकोनत्रिंशद्भा विभक्तेषु भागेषु एकं निधाय
अवशिष्टान् अष्टाविंशतिभागानुद्धरेत् विसृजेदित्यर्थः । भागस्य च
षष्ठमष्टमभागोनं, सप्तानां भागानां मध्ये एकस्य भागस्य षष्ठभागम्
अष्टमभागोनम् उद्धरेदित्यनुषङ्गः ।
अयमर्थः—विष्कम्भमष्टधा संभज्य तेष्वेकं एकोनत्रिंशद्भा विभज्य,
तेषु एकं निधाय अष्टाविंशति भागान् विसृजेत् । पुनः सप्तसु भागे-
ष्वेकं भागं षडधा विभज्य षट्सु भागेष्वेकं भागं पुनरष्टधा विभज्य,
अष्टसु भागमुद्धरेत् । एवं कृतेन प्रमाणेन समचतुरश्रे क्रियमाणे तत्र
मण्डलसमं क्षेत्रं भवति ॥ ४८ ॥
मण्डलमिति । भागस्योद्धृतशिष्टस्य षष्ठम् । कीदृशम् ? स्वीयाष्टमभागोनम् ।
कस्मादुद्धरेत् ? उद्धृताष्टविंशतिभागात् ।
एतदुक्तं भवति । विष्कम्भमष्टधा कृत्वा एकं भागं द्विनवतिशतत्रयाधिक
सहस्रभागान् कृत्वा तेषां एकचत्वारिंशद्भागान् विष्कम्भभागसप्तके संयोज्य
एकपञ्चाशच्छतत्रयाधिकसहस्रभागान् कृत्वा तेषामेकं भागं जह्यादित्यर्थः ॥ ४८ ॥