बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

द्वे फलके । इतरे पञ्चदशाङ्गुले पूर्वपश्चिमे । संख्यापूरणार्थं चतुरस्राध्यर्धेष्टके
पूर्वापरे समस्य तयोः पूर्वा प्रागुदक्सविशेषां अक्ष्णयापच्छिन्द्यात् । एवं नव
करणानि ।
उपधाने प्रथमे प्रस्तारे चतुरस्रस्य अवान्तरदिक्षु स्रक्तयः । चतुरस्रमध्ये
चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टकाः । प्रधिमूलमध्येषु चतुर्विंशतिश्चतुरस्राः । प्रधिषु
अष्टाविंशतिः । पूर्वस्मिन् प्रधौ प्रधिमध्यमां शिरस्युपधाय तस्या अवस्ताद् द्वे
चतुर्थ्यर्ध्ये उपदध्यात् । चतुर्षु पादेषु मण्डलसन्धावेकैकां अन्तर्वक्रां ह्रस्वेष्टकाम् ।
पुरस्ताद् बहिर्वक्रां बृहतीम् । एवं षडिष्टका अतिरिच्यन्ते । चतुरस्रस्रक्तिषु अग्नि-
धर्मानुरोधेन अष्टादश चतुरस्रा उद्धृत्य द्वादशाध्यर्धेष्टका उपदध्यात् । एवं द्विशतः
प्रस्तारः ।
अपरस्मिन् प्रस्तारे मण्डलमध्यचतुरस्रस्य महादिक्षु स्रक्तयः । पादेषु प्रधि-
मध्यमानामुपधानम् । तेषामभ्यन्तराइचतर्थ्यर्धाः । शिरसि ह्रस्वबृहत्योरुपधानम् ।
अत्रापि षडतिरिच्यन्ते । मण्डलमध्यचतुरस्रं पूर्ववदष्टादश चतुरस्रेष्टका उद्धृत्य
अग्निधर्मानुरोधेन द्वादशाध्यर्धा उपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥ १३९ ॥
व्यत्यासं चिनुयाद् यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेत् ॥ १४० ॥
व्यत्यासमिति । सर्वशेषार्थमन्ते वचनम् ॥ १४० ॥
कूर्मस्यान्ते तनुपुरीषमुपदध्यात् । मध्ये बहुलम् । एतदेव
द्रोणे विपरीत्तम् ॥१४१॥
कल्पसूत्रे मध्य उत्पृष्ठ इति कूर्मस्योन्नतपृष्ठत्वमुक्तम्, तत्संपादनार्थ-
माह—कूर्मस्यान्त इति । ( अन्ते ? ) पर्यन्ते तनु अल्पं पुरीषमुपदध्या-
न्मध्ये प्रभूतमपदध्यात् , लोके कूर्मस्य पृष्ठं यादृशं भवति तादृशमुपदध्यात् ।
द्रोणचितं मध्ये निम्नमिव करोतीति कल्पसूत्रोक्तविकृतिसम्पादनमाह—
एतदेवेति । मध्येऽल्पं पर्यन्ते बहुलं यथा अन्नपात्रद्रोणाकृतिर्भवति तथोप-
दध्यात् ॥१४१॥
कूर्मस्येति । अन्ते पर्यन्ते । तनु अल्पम् । पुरीषमुपदध्यात् । मध्य इति । प्रभूतं
मध्ये । उत्पृष्ठ इति कल्पे उक्तमेतत् । पुरीषेणैव संपाद्यमिति भावः । एतदिति । मध्ये
तनु पुरीपम् । अन्ते बहुलमिति । मध्ये निम्नमिव करोतीति (बौ० श्रौ० सू० १७।२९)
द्रोणचित्युक्तम् । एवं संपाद्यमिति भावः ।
अत्र कल्पोक्तो विशेषोऽनुसन्धेयः ( बौ० श्रौ० सू० १७।३० पृ० ३०९) ।
तत्रैवमुक्तम् । अथ हैष द्रोणचिद् ब्राह्मणो मध्य उत्पृष्ठः परितस्तनुः । तस्यैवं सतोऽरत्नि-