बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[३३०] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ४६, ५० । ]

पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संवत्सरमेवैनं वृत्तं जघ्निवाग्ंसमग्नि-
र्व्रतपतिर्व्रतमालम्भयति । ततो ऽधि कामं यजेतेति ब्राह्मणमथ
वै भवति ॥ ४६ ॥
नासोमयाजी संनयेदनागतं वा एतस्य पयो यो ऽसो-
मयाजी । यदसोमयाजी संनयेत्परिमोष एव सो ऽनृतं करो- ५
त्यथो परैव सिच्यते । सोमयाज्येव संनयेत्पयो वै सोमः पयः
सांनाय्यं । पयसैव पय आत्मन्धत्त इति ब्राह्मणमथ वै भवति
वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य
हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति । त्रेधा तण्डुलान्त्रिभजेद्ये
मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाक

[उत्तरा ततिः]
[काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[१७ । ५०, ५१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३१

प्रगल्भो ऽस्य जायते ' ऽनादृत्य तद्वे एव यजेत ' यज्ञमुखमेव
पूर्वयालभते ' यजत उत्तरया ' देवता एव पूर्वयावरुन्द्ध
द्धन्द्रियमुत्तरया ' देवलोकमेव पूर्वयाभिजयति मनुष्यलोक-
५ मुत्तरया ' भूयसो यज्ञक्रतूनुपैतीति ब्राह्मणमेव वै भवत्येषा
वै सुमना नामेष्टिर्यमद्येजानं पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मिन्नेवास्मै
लोके ऽर्धुकं भवतीति ब्राह्मणमेव वै भवति ॥ ५० ॥
दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामो यजेत ' पूर्णमासे संनयेन्मैत्रा-
वरुण्यामिक्षयामावास्यायां यजेतेत्येतच्चेच्छा यक्ष्यमाण उप-
कल्पयते ऽहतं वासो ' ऽथ पौर्णमास्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये
१० पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते '
ऽथास्यैतदहरिन्द्राय वत्सा अपाकृता भवन्त्यैन्द्रं पयो दोहयि-
त्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टा-
कपालं निर्वपत्यैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ ' सा द्विहविरिष्टिः संतिष्ठते '
ऽचैतदैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ समुपहूय भक्षयन्त्यथाहतं वासः परि-
१५ धायापरपक्षं व्रतं चरति ' तस्यैतद्व्रतं नानृतं वदति न माꣳ-
समश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयन्त्यथ
यामावास्यागच्छति१ तस्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये पुरोडा-
शमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यै-
तदहर्मित्रावरुणाभ्यां वत्सा अपाकृता भवन्ति ' मैत्रावरुणं पयो
२० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय-

१ All the MSS. exc. M om. the relative pronoun.

४३२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ५१, ५२ । ]
मष्टाकपालं निर्वपति मैत्रावरुणीमामिक्षाग्ं ' सा दिष्टविरिष्टिः
संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो '
विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं १ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्या-
गच्छत्युत्सौदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते '
तदेतत्संवत्सरावगधग्ं २ सोमसग्ंस्थम् ३ ॥ ५१ ॥ ५
अथैदादध इत्याचक्षते ' समानं वाससश्च व्रतपतेश्च '
तयैन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ
प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रग्ं
सांनाय्यग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं
समुपहूय भक्षयन्ति ' तथाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं १०
चरत्यागच्छत्यमावास्या ' ४ तस्या उपवसथे यजते ' तथा
मैत्रावरुणं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं
वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रमेकादशकपालं मैत्रा-
वरुणीमामिक्षाग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ४ ' वाजिनस्य
काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' १५
विसृष्टव्रत एतं ५ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्युत्सौदति
१ एवं M.
२ Thus M ; ०रावगंधं Be ; ०राववाध्ये Be 7 BDU.
३ ०सग्ंस्था M.
४...४ Thus M only ; the other MSS. are partly defective, partly corrupt.
५ एवं M.

[उत्तरा ततिः
काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[ १७ । ५२-५४ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३३

व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधँ१
सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५२ ॥
अथ चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' समानं वासस्सहैव
व्रतपतेश्च ' तथैवेन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य
५ वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत
उपाँशुयाजमग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रँ सांनाय्यँ ' सा
चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रँ सांनाय्यँ समुपह्वय
भक्षयन्ति ' तथैवाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं चरत्या-
गच्छत्यमावास्या ' नैवोपवसथे यजते ' तथैव मैत्रावरुणं पयो
१० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय-
मष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत्या उपाँशुयाजमैन्द्रमेकादश-
कपालं मैत्रावरुणीमामिक्षाँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते '
वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते
व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं३ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्यु-
१५ त्सोदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संव-
त्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५३ ॥
स एष चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' स यथा ह वा
इदमनस्रतुस्स्रकं व्यवघ्नानमेत्येवँ४ ह वा एष एतेन यज्ञक्रतु-

१ Thus M ; ॰संवत्सरावगंधं Be; ॰संवत्सरावराध्यै the other MSS.
२ ॰संस्थ्या M.
३ एवं M.
४ Thus M ; व्यवघ्नानं एत्ये॰ Be BU ; व्यवघ्नान एत्ये॰ Be 7 D.

नेद्धा पाप्मानं भ्रातृव्यं व्यवघ्नान एति । स एष वसिष्ठयज्ञः
केशिद्यज्ञः सार्वसेनियज्ञो । वसिष्ठो ह यत्र सौदासानभिच-
चारैवैर् हैनानभिचचार । केशी ह यत्र खाण्डिकमभिचचा-
रैवैर् हैनमभिचचार । सार्वसेनिर्ह यत्र भ्रातृव्यानभिचचारैवैर्
हैनानभिचचार । ॥ ५४ ॥ पञ्चदशः ॥
चातुर्मास्यैः सोमैर्यक्ष्यमाणो भवति । स द्वयान्संभारानुप-
कल्पयत आग्निष्टोमिकाꣳश्च वैश्वदेवसंभाराꣳश्च¹ । स² पुरस्ता-
त्फाल्गुन्यै वा चैत्र्यै वा पौर्णमास्या आमावास्येन हविषेष्ट्वा
दीक्षते । तस्यापरिमिता³ दीक्षास्तिस्र उपसदः । स तथा
राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये⁴ ऽहन्सुत्या
संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा-
देत्यथैतदहर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो वत्सा अपाकृता भवन्ति ।
वैश्वदेवं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ
वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातस्त्रि-
वृद्बर्हिꣳस्तदेकवदेव⁵ स्तृणात्यथाग्नेयं पशुमुपाकरोति । तस्य
वैश्वदेव उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते
वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरे-

१ Thus MD Be 7; वैश्वदेविकसंभा० Be BU.
२ Thus M; स om. B Be; पुरस्तात् om. B Be 7 DU.
३ Thus M Be 7; तस्या ऽपरि० Be BUD.
४ Thus MDU; यज्ञीये the other MSS.
५ भवति Be BU ins. after बर्हिष् ।

५५-
उत्तरा ततिः
चातुर्मास्याः सोमाः
Digitized by Madhuban Trust
[ १० । ५५, ५६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३५
षाग् हविषामृ॑जुधा त्रिवृदग्निष्टोमः संतिष्ठते । पुरस्ताद्धाना-
सोमानां वाजिनेन चरति । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो
ऽवभृथ । उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति ।
तस्यै द्यावापृथिव्योपालम्भ्या भवति । तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां
चरित्वा पशुपुरोडाशौ निर्वपति । संतिष्ठते यथा द्विपशुः
पशुबन्धस्तथोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोक्तमेतद्यथातश्चतुर्षु
मासेषु ॥ ५५ ॥
वरुणप्रघासाभ्याग् सोमाभ्यां यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते ।
तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं
क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये¹ ऽहन्द्वितीयमहः
संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस-
थादेत्य॑थास्यैतदहरेवावरुद्धा वत्सा अपाकृता भवन्ति । मारुतं
पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसन्तीवरीः
परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातराग्नेयं पशुमुपा-
करोति । तस्य मारुत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनी-
याननुवर्तन्ते सप्त वरुणप्रघासहवीꣳषि । स यत्र प्रातःसवने
धिष्ण्यान्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । समासन्नेषु
हविःषु गार्हपत्ये करम्भपात्राण्यभिपर्यग्निकृत्वा तैर्मार्जालीये
प्रचरति । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाग्
हविषामृ॑जुधा पञ्चदश उक्थ्यः संतिष्ठते । ऽहीनसंततिं करो-
१ Thus MDU ; यज्ञीये the other MSS.

"anubrūhi yajetaitayor haviṣoḥ" or "anubrūhi yajetau":
In Caland's BSS, vol. 2, page 336:
Let's trace:
"anubrūhi yajetāv itarayor haviṣoḥ sviṣṭakṛt saptadaśa ukthyaḥ saṃtiṣṭhate"
Wait, does it say haviṣoḥ sviṣṭakṛta?
Wait, look at the letters in line 6:
अनुब्रूहि यजेतौतरयोर्हविषो
Then:
Wait, look at the letters:
स्त्स्वेजुधा? No, look:
स् + तु? No, स् + वि = स्वि!
Wait, the वि has a loop?
Wait, what is the mark ABOVE the word?
Is it ऽ with ८?
Wait, could it be a stamp or a smudge from the other side of the page?
Wait, look at the paper: the paper has bleed-through!
Is it bleed-through from the back of the page (page 335)?
Let's check!
On page 335, what is on the other side?
Wait, it's right in that spot: line 6 from the top.
Wait, on page

सूत्रम् text online in our vast training data!
Let's recall the exact sutra:
Baudhayana Srautasutra, chapter 17, section 57 (or Adhyaya 57 of Praśna 17):
The volume is Volume II (or III) of Caland's edition, page 337!
YES! Page 337!
Look at the top right of the page:
"३३७" (337)!
Top left: "[ १७ । ५७ । ]"
Chapter 17, Khanda 57!
Page 337 of Caland's Bibliotheca Indica edition!
Now, what is on page 337 of Caland's Baudhayana Śrautasūtram?
Let's search memory for: "Caland Baudhayana Srautasutra" page "337" or "17.57":
Text:
"तस्यानोकवत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदिनीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्... "
Wait! What is that word in Caland?
Is it:
"संर्जुधैकविꣳश"?

उपाळंभ्यो Be U.(in footnote:सौर्योपाळंभ्याvsसौर्य उपाळंभ्यो). And after तस्यै: footnote 2: तस्यै२. After सौर्य्युपालम्भ्या: footnote 3: सौर्य्युपालम्भ्या३. Wait, is there a stroke after उपाकरोति॑`? Yes!

Line 19:
भवति॑ तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ
भवति॑ has a stroke.

Now Footnotes:
Line 20 (Footnote 1):
१ Thus Be 7; •कर्मण्योपा• Be; •कर्मण उपाळं भ्यो M.
Wait, look at the dot before कर्म:
•कर्मण्योपा• -> it is an open circle ◦ or bullet •? In Caland's editions, it's typically an open ring ॰ or bullet • or circle ०. Looking closely, it is a hollow circle ० or bullet •? It is ०कर्मण्योपा० or •कर्मण्योपा•?
Let's zoom in on footnote 1:
१ Thus Be 7; ॰कर्मण्योपा॰ Be; ॰कर्मण उपाळंभ्यो M.
Wait, look at the circles

above it: र्ऋजुधा!

Now look at line 20:
संतिष्ठते ' समानमुत्तरं कर्म यथा द्विरात्रे तथोऽथातश्चतुर्षु
Wait, is there a space: तथो ऽथातश्चतुर्षु or तथोऽथातश्चतुर्षु?
In line 20:
तथो (tatho) followed by ऽथातश्चतुर्षु (no space, or very tight).
Line 21:
मासेषु ॥ ५६ ॥
Wait! Is that ५६ or ५९?
In line 2: ॥ ५८ ॥
In line 21: ॥ ५६ ॥ or ॥ ५९ ॥?
Look at the devanagari digit in line 21:
It has a loop at the bottom, like ९ (9)!
Wait, look at the page header:
[ १७ । ५८, ५६ । ] -- wait, the header says:
[ १७ । ५८, ५६ । ] or [ १७ । ५८, ५९ । ]?
Look at the digit:
It is ५, then a digit that looks like a Devanagari ९ (in older fonts, 9 often resembles an inverted or curved 6/9, but here look at the digit:
In line 2: ५८ (58).
In line 21: ५९ (59) or ५६ (56)?
Wait, look at the top left header:

Digitized by Madhuban Trust
३४० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ६०, ६१ । ]

साकमेधेन सोमेन यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्या-
परिमिता दीक्षाः षडुपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति
यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति ।
तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथादेत्यथ वसती-
वरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसत्यथ प्रातराग्नेयं पशु- ५
मुपाकरोति । तस्यानीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर इत्युपा-
लम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः ।
प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदि-
नीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि
यजेति सांतपनस्य । तृतीयसवनीयाननुवर्तन्ते१ गृहमेधीय- १०
प्रभृतीनि महाहवूंषि । स यत्र तृतीयसवने धिष्ण्या-
न्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । महाहविर्भिस्संस्थित्या
गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवूंषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रच-
रति२ । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषां हवि-
षामृजुधा ज्योतिरुक्थ्यः संतिष्ठते । समानमुत्तरं कर्म यथा १५
चित्रात्रे तथा । स उवेव३ शुनासीरीयः । ॥ ६० ॥ सप्तदशः ॥
अथातो महायज्ञ इत्याचक्षते । ज्योतिरतिरात्र इत्येक
आहुर्दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा

१ Thus MD; ॰वर्तते the other MSS.
२ ॰रंति Be Be 7 DU.
३ Thus M; उंडोन Be 7; उष्येव Be BDU.
४ Thus M Be BU Keś. ; महापिष्टयज्ञ Be 7 D.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्ये मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या
संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा-
देत्यैषास्यैतदहस्त्वया वत्सा अपाकृता भवन्ति विश्वेभ्यो देवेभ्यो
मरुद्भ्यो वरुणायेति । त्रयं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता
तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳषि विशिष्योप-
वसन्त्यथ १प्रातस्स्विष्टद्वर्हिस्दैकवदेव२ तृतीयाद्याग्नेयं पशुमुपा-
करोति । तस्य वैश्वदेवो मारुतो वारुण आनीकवतः क्रैडिनः
प्राजापत्यस्तूपर ऐन्द्र ऋषभ इत्युपाळम्भ्या भवन्ति । तस्य
प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया ।
अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषां । माध्यंदिनीयाननुवर्तन्ते
सर्वाणि वरुणप्रघासहवीꣳषि ॥ ६१ ॥

महाहविर्भिश्चरित्वा गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवीꣳषि श्रपयित्वा
तैर्मार्जालीये प्रचरति॑ प्रैषवन्तः सवनीया॑ अनुब्रूहि यजे-
तीतरेषाꣳ हविषामृजुधा ज्योतिरतिरात्रः संतिष्ठते॑ पुरस्ता-
द्धानासोमानां वाजिनैश्चरित्वा त्रैयम्बकैश्चरति¹ समानं कर्मा-
वभृथाद्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते वारुण्ये निष्कासं तुषा- ५
निति॑ वारुणस्य वारुण्यामिक्षावदानीया भवत्यैलौषेण सह
तुषान्संप्रकिरन्ति² प्रसिद्धो ऽवभृथ॑ उदयनीययेष्ट्वा मैत्रा-
वरुणीं वशामुपाकरोति॑ तस्यै द्यावापृथिव्या काया वैश्वकर्मणी
सौरत्युपालम्भ्या भवन्ति॑ तासां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा
पशुपुरोडाशान्निर्वपति॑ ताननुवर्तन्त आदित्यप्रभृतीनि १०
शूनासीरीयहवीꣳषि॑ प्रैषवन्तः पशुपुरोडाशा॑ अनुब्रूहि
यजेतीतरेषाꣳ हविषाꣳ॑ संतिष्ठते यथा पञ्चपशुः पशुरनुबन्ध्यस्त-
र्थोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा यजमानायतन उपविश्य त्रेण्या
शलल्या लोहितायसस्य च क्षुरेण शीर्षण्नि च वर्तयते परि
च वपते पुरस्तादेवाग्रे ऽथ दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरतो १५
ऽथोपरिष्टात्संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः
सोमाः॑ ॥ ६२ ॥ अष्टादशः ॥
॥ इति सप्तदशः प्रश्नः³ ॥

१ त्र्यंबकै० MSS.
२ ०किरति M.
३ अथ ( r. इति ) बौधायन उत्तरततिसूत्रे प्रथमः प्रश्नः U.

एकाहाः -
बृहस्पतिसवः
[ १८ । १ ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् ३४३
बृहस्पतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति । स उपकल्पयते ऽश्व-
चतुस्त्रिंशता दक्षिणाः कृष्णाजिनं सुवर्णरजतौ च रुक्मौ
पर्णमयं पात्रमाज्यमभिषेचनार्थाय वै ब्राह्मणं भवति परिस्रजी
श्वेता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्र इत्येष ह वै परिस्रजी यः
५ खलतिः परिक्लेश्यो१ । ऽथ२ हैष मिर्मिरो यः शुक्लो विक्लिध-
स्तिलकवान्व्यङ्गाक्षो२ । ऽथ हैष त्रिशुक्रो यस्त्रिवेदो३ । दीक्षते ।
तस्यैकद्रौणस्य सोमं क्रीणन्ति । तिस्र उपसदस्तायते
त्रिवृदग्निष्टोमो रथंतरसामा प्रवर्ग्यवान्प्रायणीयश्चैक स्तोमः ।
प्रज्ञातं देवसुवाग् हविषां करणं । तस्य बार्हस्पत्यो४ ऽतिग्राह्यः ।
१० बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य
काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप-
स्तृणाति । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां
पर्युपास्य पर्णमये पात्र आज्यमानीयाभिषिञ्चति बृहस्पतिः
प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् । सप्तास्यस्तु-
१५ विजातो रवेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमाग्ंसि ॥ देवस्य त्वा
सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो
यन्तुर्यन्त्रेण बृहस्पतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रो-
शन्तीति५ समानमा मुखस्य विमार्जनात् ॥ १ ॥
१ Thus MB Be; परिक्लेश्य the other MSS.
२ Thus D ; तिलकवा० M Be 7 U ; तौलकवा० Be ; तौलकावा० B.
३ Thus M ; चिवेदौ the other MSS.
४ Thus M Be 7 D ; ॰पत्यश्चातिपा० Be BU.
५ M reads : समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयतायमसो + बृहस्पतिसवेनेति ।
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तृतीयसवने सन्नेषु नाराशꣳसेषु॑ माध्यंदिन एवWait! Look atदशा: What is after दशा? Is it दशाꣳस्तृतीयसवनेorदशास्तृतीयसवने? Look at line 3: दशाfollowed by a small subscript/superscript character? Wait! Look closely at:दशाWait, is there a jihvamuliya/upadhmaniya or candrabindu? Look at the character: it looks like a small hook underशाor a subscript? Wait, no:द शा स ् तृ- wait, the subscript underशा? Wait! That is a numeral or a letter? Ah! Look at line 2: ...नाराशꣳसेष्वष्टा-Line 3:दशाꣳस्तृतीयसवने? Wait, look at the glyph: द श ाUnderशाthere is a curl, wait, is that a Virama, orट? No, it's दशास्तृतीयसवनेwhereस्is written below? Wait! Look atस्तृ: There is सwithतandृ: स्तृ. What is that thing under दशा`?
Wait, let

[ १८ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३४५
राजा राजसूयेन यक्ष्यमाण आध्यायति¹ त्रिषु वर्णेष्वभिषिक्ते-
ष्वध्यभिषिच्येय² पुरोहिते स्थपतौ सूत इति । पुरोहितो
दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः । समानमाभिषेकस्य
कालादभिषेकस्य काले शुक्रामन्थिनोः सꣳस्रावेणाभिषिञ्चति ।
५ चतुष्टोम एष भवति ।॥ २ ॥
स्थपति³ स्थपतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयत
आर्षभं चर्म सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं पात्रं दध्यभिषेच-
नाय । दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसद । आग्नेयस्य
मारुती पृश्निः पष्ठौह्युपालम्भ्या भवति । सप्त हवीꣳषि
१० प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्यग्निसुखाद्वाद्धिरित्ये-
तानि । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमाना-
यतन आर्षभं चर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति । तद्यज-
मानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे
पात्रे दध्यान्येनाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो-
१५ र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण
स्थपतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा
मुखस्य विमार्जनात् । एष स्थपतिसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम । एष
एव स्थपतिसव । एष वैश्यसव⁴ । एष ग्रामसवो । मासा
हैनेनातः⁵ पूर्वमीजिरे ।॥ ३ ॥

१ •ध्यायतीति M. २ Thus MD Be 7; •षिच्येणु Be BU.
३ om. Be BU. ४ वैश्यस्य सव Be 7.
५ i. s. o. अतः Be 7 अज, D अजं ।
44

सूतः१ सूतसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते
कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रꣳ हिरण्यं
घृतमभिषेचनाय ' दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उप-
सदो ' ऽष्टौ हवीꣳषि प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो
भवत्याग्नेयो वै ब्राह्मण इत्येतानि ' समानमाभिषेकस्य ५
कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीन-
ग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्ण-
रजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे घृतमानीय
हिरण्येनोत्पूयाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो-
र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सूतस- १०
वेनाभिषिञ्चामीति ' समुन्मृष्टे समुत्क्रोशयन्तीति समानमा
मुखस्य विमार्जनात्स' एष सूतसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम ' एष
एव सूतसव ' एष ग्रामणीसव२ ' एष ऋतसव ' ऋतवो
ह्येनेनातः पूर्वमीजिरे ' ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥
सोमसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते सौमीꣳ १५
सूतवशां कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं
पयो ऽभिषेचनायाथ वै ब्राह्मणं भवति यत्किंच राजसूयमृते
सोमं तत्सर्वं भवतीति ' स आमावास्येन हविषेष्ट्वाद्यावच्छान्यानु-
मतप्रभृतिभिरेति संवत्सरं चातुर्मास्यैः सहेन्द्रतुरीयप्रभृतिभिरथ
रत्निनाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देवसुवाꣳ हविर्भिर्यजते ' २०

१ om. M.
२ ग्रामणि• M Be.

ऽथैताꣳ क्षौमीꣳ सूतवशामालभते¹ ' । तस्या असमुदिते
यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति '
तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य
पर्णमये पात्रे पय आनीयाभिषिञ्चत्यषाढं² युत्सु पृतनासु
पप्रिꣳ सुवर्षाꣳप्स्वां वृजनस्य गोपाम् । भरेषुजाꣳ सुचितिꣳ
सुश्रवसं जयन्तं त्वामनु मदेम सोम ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे
ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण
सोमसवेनाभिषिञ्चामीति ' सम्मृष्टे सम्मुक्षोन्नौतीति समा-
नया मुखस्य विमार्जनाद्यꣳ सꣳसृपाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ
पञ्चहविषा दिशामवेष्ट्या यजते ' ऽथ द्विपशुना पशुबन्धेन
यजते ' ऽथ सात्यदूतानाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पूर्वैः प्रयुजाꣳ
हविर्भिर्यजते ' ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाꣳ
हविर्भिर्यजते ' ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीया
यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संतिष्ठते सोमसवो ऽर्ध-
चतुर्दशैर्मासैः ' ॥ ५ ॥
पृथिसवेन³ यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं
चर्मानडुहꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं द्रोणं चतुःस्रक्ति
चतुष्टयीरपो दिग्भ्यः संभृता⁴ ' अथ वै ब्राह्मणं भवति

१ ॰भते MD Be UB ; ॰भेत Be 7.
२ The mantra is abbreviated in all the MSS.
३ पृथिषि० M, पृथिषौ Be every time in this kh.
४ Thus M Be ; समाभृता the other MSS.

यत्किंच राजसूयमनुत्तरवेदीकं तत्सर्वं भवतीति॑ स आमा-
वास्येन हविषेष्ट्वाष्टावह्वान्यनुमतप्रभृतिभिरेति सप्तेन्द्रतुरीय-
प्रभृतिभिर॑थ रत्निनार्ग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देवसुवाग् हवि-
र्भिर्यजते॑ ऽथैतां चतुर्हविष्मदिष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपाल-
मैन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरु- ५
मिति॑ तस्या १ ऽसमुदिते यजमानायतने रोहितं चर्मानडुहं
प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य
सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे द्रोणे चतुष्टयीरपः
समवनीयौषाभिषिञ्चति २ ये ते पञ्चाशतं ददुरश्वानाग् सध-
स्रुतिः । युष्मदग्रे महि श्रवो बृहत्त्कधि मघोनां नृवदमृत १०
नृणाम् ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो
हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण पृथिसवेनाभिषिञ्चा-
मीति॑ समुन्मृष्टे समुत्क्रोमन्तीति समानमा मुखस्य विमा-
र्जनाद॑थ संसृपाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पञ्चहविषा दिग्वा-
मवेष्ट्या यजते॑ ऽथोपायतीत्य द्विपशुं पशुबन्धग् सात्यदूतानाग् १५
हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पूर्वैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ
पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ
देविकाहविर्भिर्यजते॑ ऽथ त्रैधातवीयया यजते॑ ऽथ सौत्रा-
मण्या यजते॑ संतिष्ठते पृथिसवो ऽध्यर्धेन ३ मासेन ३ ॥ ६ ॥

१ Thus M Be 7 DUB ; तस्यासमु० Be.
२ Thus Be 7 DU ; समानौय M Be B, but cp. XII. 8 (p. 98, 5).
३ Thus M ; ध्यर्थ र्थे मायेन the other MSS.

[ १८ । ७, ८ । ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् ३४६
गोसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते ऽयुतं दक्षिणाः
सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं प्रतिधुगभिषेचनाय¹ ।
दीक्षते¹ । तस्य षड् दीक्षाः षडुपसदः¹ । समानमाभिषेकस्य
कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनमात्रं वेदे-
५ रनुद्धतं भवति¹ । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग्
रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे प्रतिधुगानीय² बृह्त स्तोत्रं
प्रत्यभिषिञ्चति रेवञ्जातः सहसा वृद्धः चत्राणां चत्रभृत्तमो
वयोधाः । महान्महच्छिले तस्तभानः चत्रे राष्ट्रे च जागृहि ।
प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामि ॥ देवस्य त्वा
१० सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो
यन्तुर्यन्त्रेण गोसवेनाभिषिञ्चामीति¹ । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति
समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष गोसवः षट्त्रिग्ंशः
सर्व उक्थ्य उभयसामायुतदक्षिणः³ । पवमाने कक्षीरथंतरं
कुर्वन्ति⁴ । ॥ ७ ॥ द्वितीयः ॥
१५ ओदनसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं
चर्मानडुहग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ शतमानं च प्रवतं चतुरो
वर्णांन्ब्राह्मणग् राजन्यं वैश्यग् शूद्रं चतुरो रसान्मधु सुरां

¹ Thus M Be 7 D ; प्रतियुग॰ the other MSS.
² Thus M ; प्रतिधुक्ष्थानीय all the other MSS., but cp. Maitr. S.
II. 2. 7, where the word is also used as a neuter (sc. पयः).
³ Thus Be 7 D ; ॰सामायुतंदक्षिणाः M ; ॰सामाप्यणुतदक्षिवः the other
MSS.
⁴ Thus M ; भवति the other MSS.