बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

• र - ण्यं
  Wait, is it ड्ढि?
  It is ड् + ढ + ि = ड्ढि!
  So: "याचत्यष्टाप्रूड्ढिरण्यं"
  Then "कोशं चान्तरकोशं च वासश्चोष्णीषं"
  Wait, look at "वासश्चोष्णीषं":
  वा (vā) स (sa) श्चो (śco) ष्णी (ṣṇī) षं (ṣaṃ).
  Yes, "वासश्चोष्णीषं"!

Let's check line 2-3 again:
Line 2:
"यक्ष्यमाणस्योथ² यद्युत्सृक्ष्यन्भवति¹ तस्य निहत्य² दक्षिणं कर्ण-"
Wait, where are the footnote numbers in line 2 and 3?
Look at footnote 1:
"१ •माप्यास्याथैनमुत्सृज्य• M."
Where is superscript 1?
Line 3: "...द्वाभ्यामाप्याय्यैनं¹..." wait!
Let's look at line 3:
"माजपति शिवस्त्वष्टः पिषङ्गरूप इति द्वाभ्यामाप्याय्यैनं¹ गोष्वपि-"
Wait! Let's read those words in line 3 carefully:
"माजपति" -> wait, is it "माजपति"?
No! "प्रजापतिः"??
Wait! Look at the first word of

'चोचैतद्धिरण्यमद्भिः१ प्रक्षाल्य वाससोपनह्योष्णीषेण विग्रथ्य
दभ्रे कोशे ऽवधाय महति कोशे ऽवदधाति' स आह प्रत्यञ्चं
गर्भमन्तरेण सक्थिनौ प्रतिनिवर्तयतेति' तं निवर्त्यमानमनु-
मन्त्रयत आ वर्तन वर्तय नि निवर्तन वर्तयेन्द्र नर्दबुद।
भूम्याश्चतस्रः प्रदिशस्ताभिरा वर्तया पुनरित्यु'क्त्वाद्गर्भं विस्रंस्य- ५
मानमनुमन्त्रयते वि ते भिनद्मि तकरीं वि योनिं वि
गवीन्यौ। वि मातरं च पुत्रं च वि गर्भं च जरायु च।
बहिस्ते अस्तु बाळितीत्यथैतं२ गर्भं संदंशेन परिगृह्याद्भि-
रभ्युक्ष्य शामित्रे प्रतितपति' तस्याभ्यर्धाद्दशाहोमं३ प्रस्रोतय-
त्यैतं गर्भमन्तरेण चात्वालोत्करावन्तरेण यूपं चाहवनीयं १०
चोपातिहृत्य४ तं दक्षिणतः प्राञ्चमायातयत्यपच्छ्रोचा५ सादय-
त्यथ५ वशायै हविषा चरत्यथ पुरस्तात्स्विष्टकृतो गर्भस्यावद्य-
त्याह विष्णवे शिपिविष्टायानुब्रूहीत्यथ वै भवति पुरस्तान्नाभ्या
अन्यदवद्येदुपरिष्टादन्यदिति' स पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवद्यत्युप-
रिष्टादन्यद्धिरभिघारयत्योश्राव्याह विष्णुं शिपिविष्टं यजेति' १५
वषट्कृते जुहोत्युरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुः पवमानो धौर आनञ्ज
गर्भम्। एकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदी पञ्चपदी षट्पदी

१ Thus M; चाथैन० all the other MSS.
२ Thus M; ०थैनं the other MSS.
३ Thus M; तस्याभ्यर्धे BG; तस्याभ्यर्धद्दसा० Be U.
४ Thus M; चोपातीत्य the other MSS.
५ प्रांचमासादयत्यथ (sec. m. ०मायातयत्यथ), omitting the partic. and
पच्छ्रोचा M.

An accurate, line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Devanagari:

सप्तपद्यष्टापदी भुवनानु प्रथताꣳ स्वाहेत्यैव स्विष्टकृता चरत्यथैतं
गर्भं यथासूतं प्रतिपर्याहृत्यॊत्तरार्ध॑ ग्राहवनीयस्य प्रत्यङ्-
मायात्य भस्मनाभिसमूहति मही द्यौः पृथिवी च न इमं
यज्ञं मिमिक्षतां पिपृतां नो भरीमभिरित्य॑ध्वर्योरेतल्लोममिश्रं
५ भवति ' ब्राह्मणमुत्तरम् ' ॥ १४ ॥ षष्ठः ॥
अजवशया यक्ष्यमाणो भवति ' स यान्यहाव्यासवसंपन्नानि
मन्यते तेष्वाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति ' या' एता' ब्राह्मणा-
भिविदिता देवतास्तासामेनामेकस्यै देवताया आलभते '
२तस्या २उपाकरणीययोरनुवर्तयत्या वायो भूष शुचिपा इति '
१० नियोजने ऽनुवर्तयत्याकूत्यै त्वा कामाय त्वा३ समृद्धे३ लेति '
पर्यग्नौ क्रियमाणे पञ्च४ किक्किटाकारं जुहो

१८० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । १५, १६ । ]
रिचमुपतिष्ठस्व दिवि ते बृहद्भा इत्य'थास्यै वपां जुहोति तन्तुं
तन्वन्नजसो भानुमन्विहीत्य'थास्यै हविर्जुहोति मनसो हविरसि
प्रजापतेर्वर्ण इत्य'थास्या अवदानानां१ प्राश्नाति गात्राणां ते
गात्रभाजो भूयास्मेत्य'थ वै भवति तस्यै वा एतस्या एकमेवा-
देवयजनं यदालम्भायामभ्रो भवति ' यदालम्भायामभ्रः स्यादप्सु ५
वा प्रवेशयेत्सर्वं वा प्राश्नीयादित्युत्सङ्गेतस्या अप्सु प्रवेशनमेते-
नैवास्यै मन्त्रेणावदानानां प्राश्नायेतरदग्नावनुप्रहरेदिति बौधा-
यनो२ ' ऽनुनिधायमेनामथादित्याञ्जीगविरित्यद्याङ्३ वै भवति
सा वा एषा त्रयाणामेवावरुद्धा संवत्सरसदः सहस्रयाजिनो
गृहमेधिनस्त एततया यजेरन्नेषामेवैषाप्तिरिति ' तेषामु हैवै- १०
नयैका४ यजते ' ॥ १५ ॥
अथातो जयानामेव होमो ' जयान्योष्यनुपकल्पयते बाधकꣳ
स्रुवं च स्रुचं च बाधकान्परिधीञ्छरमयँ बर्हिर्वैभीदकमिश्र-
मित्यथ५ गृहाग्निमुपसमाधाय शरमयं बर्हि स्तीर्त्वा बाधका-
न्परिधीन्परिधाय वैभीदकमिश्रमभ्यज्य५ स्वाहाकारेणाभ्याधाय १५
बाधकेन स्रुवेणोपघातं जुहोति चित्तं च स्वाहा चित्तिश्च
स्वाहेति त्रयोदश स्रुवाहुतीरपि वा बाधकेन स्रुवेण बाधक्याꣳ
१ अवदानानि M but cp. infra l. 7.
२ Thus MU; बोधायनो Be BG.
३ यवयेद् i.s.o. यद्याङ् M.
४ Thus MBG; तेषामुहैवनयैको Be U.
५ Thus M; •वैभीतक• the other MSS.

मेव': the letter is 'व'! It has no loop at the top! It is 'व'!
Wait, but is there an e-mātrā on 'म'? Yes, 'मे'!
Wait, but what is the word? "ब्राह्मणमेव वै भवति"!
Wait, TS or Brahmana quotation: "ब्राह्मणमेव वै भवति"!
Wait, TS 3.4.6: "यस्य कामयेत ... ब्राह्मणमेव वै भवति"?
Wait, in TS 3.4.4.2: "...स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनाम् । ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति..."
YES! TS 3.4.4.2:
"स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनां ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति यत्कर्मर्त्सेत्तस्मिञ्जुहुयात्..."
IT IS TS 3.4.4.2!
So it IS definitely:
"जयत्वं ' स्पर्धमानेनैते होतव्या ' जयत्येव तां पृतनामिति ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या इति ' स"
Aha! Amazing! TS 3.4.4.2 confirms:
"जयत्वं"
"स्पर्धमानेनैते होतव्या"
"जयत्ये

१८२ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ १४ । २७ । ]

अथ वै भवति राष्ट्रकामाय होतव्या इति ' राष्ट्रकामाय
होष्यन्नुपकल्पयते शम्यापरिधीन्नित्यं¹ वृथाग्निमुपसमाधाय श-
म्यापरिधीन्परिधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ
राष्ट्रभृतो जुहोत्याषाड्ढासेति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रे-
णैवास्मै राष्ट्रमवरुन्द्धे ' राष्ट्र्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भव- ५
त्यात्मने होतव्या इत्यात्मने होष्यन्वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ
शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै
राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रं प्रजा ' राष्ट्रं पशवो ' राष्ट्रं यच्छ्रेष्ठो भवति
राष्ट्रेणैव राष्ट्रमवरुन्द्धे ' वसिष्ठः समानानां भवतीति ब्राह्मण-
मथ वै भवति ग्रामकामाय होतव्या इति ' ग्रामकामाय १०
होष्यन्नधिदेवने वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ
द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो '
राष्ट्रꣳ सजाता ' राष्ट्रेणैवास्मै राष्ट्रꣳ सजातानवरुन्द्धे ' ग्राम्येव
भवतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यधिदेवने जुहोत्यधिदेवन एवास्मै
सजातानवरुन्द्धे ' त एनमवरुद्धा उपतिष्ठन्त इति ब्राह्मणमथ १५
वै भवति रथमुख ओजस्कामस्य होतव्या इत्योजस्कामस्य²
होष्यन्नुपर्यग्नौ रथमुखं प्रगृह्य³ निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः
स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्योजो वै राष्ट्रभृत ' ओजो रथ '
ओजसैवास्मा ओजो ऽवरुङ्ग्धे ' ओजस्व्येव भवतीति ब्राह्मणमथ

¹ Thus MGB ; शम्याःपरि० U Be.
² •कामाय MSS. exc. M.
³ परिगृह्य MSS. exc. M.

वै भवति यो राष्ट्रादपभूतः स्यात्तस्मै होतव्या॑ यावन्तो ऽस्य
रथाः स्युस्तान्ब्रूयाद्युङ्ग्ध्वमिति॑ राष्ट्रमेवास्मै युनक्तीति ब्राह्मण-
मथ वै भवत्याङ्गतयो वा एतस्याकॢप्ता यस्य राष्ट्रं न कल्पते॑
खरथस्य दक्षिणं चक्रं प्रवृह्य नाडीमभिजुहुयादिति 'स'१ खरथ-
स्यैव दक्षिणं चक्रं प्रवृच्योपर्यंश्यौ रथनाडीं प्रगृह्य२ निग्रायाङ्
ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्याङ्गतौरेवास्य
कल्पयति॑ ता अस्य कल्पमाना राष्ट्रमनुकल्पत इति
ब्राह्मणम्॑ ॥ १७ ॥
अथ वै भवति संग्रामे संयत्ते होतव्या इति॑ संग्रामे
संयत्ते होष्यन्नुपकल्पयते मान्बुकमिध्ममित्य॑थ प्रत्यगिध्ममग्निमुप-
समाधाय मान्बुकमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ्
ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्य॑ङ्गारा एव
प्रतिवेष्टमाना अमित्राणामस्य सेनां प्रतिवेष्टयन्तीति ब्राह्मण-
मथ वै भवति य उन्माद्येत्तस्मै होतव्या इत्यु॑न्मत्ताय होष्यन्नुप-
कल्पयते नैयग्रोधमौदुम्बरमाश्वत्थं शाखमिध्ममित्य॑थ वृथाग्नि-
मुपसमाधायैतमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ्
ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो ३जुहोत्ये॑ते वै गन्ध-
र्वाप्सरसां गृहाः॑ स्व एवैनानायतने शमयतीति ब्राह्मणमथ वै
भवत्यभिचरता प्रतिलोमं होतव्या इत्य॑भिचरन्होष्यन्त्कृत४
१ only given by M.
२ प्रसज्य M Be ; प्रगृह्य the other MSS.
३ ... ३ (p. 184, 2) left out in M.
४ probably read: इति सोऽभिचरन्हो० ।

मार्च्छतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य कामयेतान्नाद्यमाददी-Line 5:येति तस्य सभायामुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि ५Line 6:संगृह्णीयादिति ' स यस्य कामयेतान्नाद्यमाददीयेति तस्यLine 7:सभायामुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि संगृह्णात्यथै-Line 8:नान्यादाय हरतीदमहममुष्यामुष्यायणस्यान्नाद्यङ् हरामीत्यान्ना-Line 9:द्यमेवास्य हरति ' षड्भिर्हरतीति ब्राह्मणमथैनानि खस्यांLine 10:वा सभायाङ् खेषु वामात्येष्वपिसृजति ' प्रजापतिनैवास्यान्नाद्य- १०Line 11:मादायर्तवो ऽस्मा अनुप्रयच्छन्तीति ब्राह्मणमथ वै भवति योLine 12:ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त्स्र् खले ऽवसाय्य ब्रह्मोदनं चतुःशरावंLine 13:पक्त्वा तस्मै होतव्या इति ' स यो ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त्स्र् खलेLine 14:ऽ

/ᳵ:
Wait! In Bibliotheca Indica (Caland's BSS, etc.), they used the sign ᳵ (or ᳲ) to represent the anunāsika / pluta / ardhavisarga!
Actually, Unicode has:
U+1CF5 (VEDIC SIGN JIHVAMULIYA) ᳵ
U+1CF2 (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA) ᳲ
U+1CE9..1CF1 for various Vedic anunasika signs.
Let's see what character it visually is:
It looks like a vertical stack of two crescents, or a butterfly-like sign: ᳵ (jihvamuliya/ardhavisarga).
Let's transcribe it faithfully as ᳵ.

Let's check line 17:
वास्तोष्पतिर्यदहुत्वा वास्तोष्पतीयं प्रयायाद्रुद्र एनं भूत्वानि-
Line 18:
रनूत्थाय हन्याद्वास्तोष्पतीयं जुहोति ' भागधेयेनैवैनᳵ शमयति '
Wait, at भूत्वानि- / रनूत्थाय:
"भूत्वानि-" at end of line 17.
"रनूत्थाय" at start of line 18.
Together: "भूत्वानिरनूत्थाय" -> "भूत्वा ऽनिरनूत्थ

" -> wait! Look at the letter after 'ग':
Is it 'श' or 'सं'?
Wait, "यज्ञवेगशं" or "यज्ञवे शसं"?
Ah! TS 3.4.10: "यथा यज्ञवे शसं वा दृक्षनं वा"?
Wait! TS 3.4.10.3: "यथा यज्ञवेशसं वा रि Thom... वा"?
In TS: "यथा यज्ञवेशसं वा रिप्रं वा तादृगेव तत्..."
Wait, look at line 11:
"यज्ञवेशसं" -> 'य', 'ज्ञ', 'वे', 'श', 'सं'!
Yes! "यज्ञवेशसं"!
And next word:
"वा" + "ऽदृक्षनं" or "वा दृक्षं" or "वाऽदृक्षं"?
Look at the characters:
"वा" then "दृ" (with r-vowel under 'द') then "क्ष" with anusvara: "दृक्षं" or "वा दृक्षं वा"?
Wait, look at:
"वा" then space, then "दृक्षं" or "वाऽदृक्षनं"?
Wait! Let's read:
'वा' then space, then 'दृ' (dṛ), 'क्ष' (kṣa), 'नं' (nam)??
Wait, no: 'दृ' then 'क्ष' with anusvara? No, look at the letters:
'वा' space 'दृ' '

औपानुवाक्यम्
[ १४ । १६, २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८७
दीदिहि नो दुरोण इति ' यजमानो वा अग्नेर्योनिः' स्वायामेवैनं
योन्याꣳ समारोहयत इति ब्राह्मणम् ' ॥ १६ ॥ अष्टमः ॥
उक्तो ऽन्वारम्भो ' ऽथ वै भवत्यृषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नाप-
श्यन्त्स वसिष्ठः प्रत्यक्षमपश्यत्सो ऽब्रवीद्ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि यथा
त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ऽथ मेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा
प्रवोच इति ' तस्मा एतान्स्तोमभागानब्रवीत्ततो वसिष्ठपुरोहिताः
प्रजाः प्राजायन्तेति ' तस्मादार्त्तविजं ब्रह्मालमिति ' स यत्राह
ब्रह्मन्स्तोश्यामः प्रशास्तरिति तद्ब्रह्मा¹ प्रसौति देव सवितरेतां
प्रतिपदं कृत्वा रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेत्येतस्यानुवाक-
स्यैकैकमुपादाय प्रसौति ' स एवमेव प्रसुवन्द्वादशभिरग्निष्टोमं
प्रसौति त्रयोदशभिरत्यग्निष्टोमं पञ्चदशभिरुक्थ्यꣳ षोडशभिः
षोडशिनꣳ सप्तदशभिर्वाजपेयेकाꣳश्चत्रिꣳशतातिरात्रꣳ सर्वै-
राप्तोर्यामम् ' स यत्र राथंतराय सन्धये प्रसर्पन्ति तदाह वसुको
ऽसि वेषश्रिरसि वस्यष्टिरसीति ' स एतमेव प्रसौत्याप्तोर्यामा-
द्येथातो² ऽतिक्रामाणा मेवाभिचरन्भ्रातृव्यान्र्त्धमानो ऽभिचर-
णीयश्चिन्वान्यायात्य संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेताग्निना देवेन पृतना
जयामि गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथंतरेण साम्ना
वषट्कारेण वज्रेण पूर्वजान्भ्रातृव्यानधरान्पादयाम्यैनान्बाधे
प्रत्येनाननुदे ऽस्मिन्व्ये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं
द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामाम्यैन्द्रेण देवेन पृतना जयामि
१ तद् is left out in all MSS. exc. M.
२ प्रसौत्यतोर्या० M.
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

१८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १४ । २०, २१ । ]
त्रैष्टुभेन च्छन्दसा 'पञ्चदशेन स्तोमेन वृहता साम्ना वषट्कारेण वज्रेण
सहजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये
ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः
क्रमेणात्येनान्क्रामामि' विश्वेभिर्देवैभिः पृतना जयामि जागतेन
'च्छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वामदेव्येन साम्ना वषट्कारेण वज्रेणा- ५
परजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये
ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः
क्रमेणात्येना॰न्क्रामामौत्यपि वाभिचरणीयास्विष्टिष्वनुवर्तेतापि
वापोद्धूयेतेराङ्क्रमान्संवत्सरमेतै

[ १४ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६
यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा
तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते ।
वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहाव-
नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा-
पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्द्रगे सुवो रुहाणास्तरता
रजांसीत्य॑थाहावनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहावनीये
जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो
मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाहावनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते ।
सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहावनीय-
मुपतिष्ठते येनेन्द्राय समभरः पयांस्युत्तमेन हविषा जातवेदः ।
तेनाग्ने समृत वर्धयेमम् सजातानाम् श्रेष्ठ्य आधेह्येनमिति॑
यज्ञहनो वै देवा यज्ञमुषः सन्ति॑ त एषु लोकेष्वासत आददाना
विमथ्नाना यो ददाति यो यजते तस्य॑ ये देवा यज्ञहनः
पृथिव्यामध्यासते ये ऽन्तरिक्षे ये दिवीत्याहैमानेव लोकां-
स्त्रीर्त्वा सगृहः सपशुः सुवर्गं लोकमैतीति ब्राह्मणम॑पि वा
तिस्र एव गार्हपत्ये जुहोति तिस्र आग्नीध्रे तिस्र आहवनीये॑
ऽपि वा गार्हपत्याज्जपन्ननुद्रवेदाहवनीयादुक्थोदवसानीयेष्टि-
रन्वैतां१ तृतीयां प्रवृताहुतिं जुहोति सूर्यो मा देवो
देवेभ्यः पातु वायुरन्तरिक्षाद्यजमानो ऽग्निर्मा पातु चक्षुषः

१ ॰जपन्नुद्रवेद॰ M Be; ॰जपन्नुद्रवेद॰ BUG.

":
Let's look at Baudhayana Srautasutra text in Caland's edition:
Volume 1, page 188 (१८८)!
Yes! Page number is १८८!
Let's look up Caland's BSS XIV.20:
"वापोद्धूयेतेराङ्क्रामान्संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनोरधिद्रवणमयातो ऽतौमोचाणासेवं वैश्वकर्मणानि हुत्वा..."
Ah! "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"!
Wait, how did Caland's typesetter print it?
"क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-" or "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"?
Let's look at line 9:
"क्रमेतो" - wait, is that "तो"?
Let's look at the matra on त:
It is "तो"!
Then "क्थ्" or "क्थ्य्"?
Look at the cluster:
क् joined with थ: क्थ.
Is there a halanta?
Wait! Under थ there is a little loop or hook? That's a halanta!
Wait, is there a space between क्थ् and शुक्रा?
Yes, "क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-"!
Wait, let's look closely at the image:
`क्रमेतोक्थ

[१४ । २१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६

यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा
तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते ।
वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्योथाहव-
नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रोः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा-
पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्वग्ने सुवो रुहाणास्तरता
रजाꣳसीत्याहवनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये
जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो
मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं
गृहीत्वाहवनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते ।
[L11

Digitized by Madhuban Trust
१६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २१, २२ । ]
स्वाहेत्य॑थाभिचरन्बभ्रुवे बभ्रुवत्सायै कार्ष्मर्यमयेन पात्रेण पयो
जुहोति सद्यः शूर्ष सवितर्विश्वचर्षण एतेभिः सोम नामभि-
र्विधेम ते तेभिः सोम नामभिर्विधेम ते स्वाहेति' साच्चादस्य
हृदयं भित्त्वान्त्राणि परिकासयातै' स्तृणुते हैव² तं॑ भ्रातृव्य-
म॑थ येनास्यर्त्विजाᳵ स्पर्धा स्यात्तमाह मास्य चमसमनुप्रसृप- ५
तादभिमर्शनं³ करिष्यामीति' तस्यैतेनैव मन्त्रेण चमसँ जुहु-
यान्मूर्च्छो ऽवाङ्वा⁴ राजातिपवत्' उक्तं पात्नीवतस्य ⁵श्रयण-
मु॑क्तमादित्यग्रहस्योद्धननमुक्तं⁶ प्रायणीयस्य स्रुवाहुतिरुक्तोदय-
नीयस्योक्तं यूपस्योपस्थानम्' ॥ २१ ॥ नवमः ॥
उक्तानि पत्नीसंयाज्या॑न्येवमेवैताः स्रुचो यथैतद्ब्राह्मणमुक्तो १०
दधिग्रहो' ऽथ वै भवत्याज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येति'
वर्हिषो ऽन्तर्धायाज्यग्रहं गृह्णाति' सोमग्रहं गृह्णीयाद्ब्रह्मवर्चस-
कामस्येत्य॑ँशूनुपसंगृह्य सोमग्रहं गृह्णात्य॑थैतं महाव्रतीये ऽह्नि
प्राजापत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ले क्रतुमपिवृञ्जन्ति विश्व इत्यनु-
१ Thus M ; •कामयातैच Be ; •क्रासयातोह B ; •कासथानैच U ; •काम-
यातैश्च G (pr. m.), •क्रासयातैह G (sec. m.). परिक्रासयातेर्निष्क्रामति (var.
निष्कामयति ) Bhav.
२ Thus M Bhav. ; इवैतं The other MSS.
३ Thus M ; •नुप्रसृप्राद• BUG ; •नुप्रसृत्याद• Be.
४ Thus M ; i.s.o. ऽवाङ्वा राजाति० Be U ; वारादाष्टाति० ; G : वारां-
द्वाष्टाति ; B : वारोद्वाष्टाति० ।
५ Thus (श्रयण०) M Be (cp. viii. 14 श्रोणाति ) ; अपण० BU ; श्रमण, G.
६ Corrected (उद्धनन०) according to viii. 9 s.f. (उद्धन्ति) ; उदारनन०
MUGB ; Be wholly corr.
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति॑ परि-
मृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेत्येताः प्राणग्रहणा-
मेव ग्रहणं॑ संतप्तꣳ राजानं पुञ्जीकृत्या१ नवांशून्प्राच
आयातयत्ययं पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायनो वसन्तः प्राणायनो
गायत्री वासन्ती गायत्रियै गायत्रं गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशो-
स्त्रिवृत्त्रिवृतो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृहीतया
त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्य इत्येवं दक्षिणा विश्वकर्मेति नव
दक्षिणायातयत्येवं२ पश्चाद्विश्वव्यचा इति नव प्रतीच आयात-
यत्यौदुत्तरात्सुवरिति नवोदीच आयातयत्यौमुपरि मति-
रिति नवोपरिष्टात्प्रदक्षिणं पर्यायातयति॑ तानपानभद्भिः
प्रत्यनक्ति प्राची दिशां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं
त्रिवृत्स्तोम

नियुक्ता दशमे ऽहंस्तदु¹ रात्रिसत्त्रेष्वप्यग्निष्टोम॑ आमयाविन
उपसृतो वा गृह्णीयादगदो हैव भवति॑ ॥ २२ ॥ दशमः ॥
अथ वै भवत्युभये वा एते प्रजापतेरध्यसृज्यन्तेति ब्राह्मण-
मेव॑ युवं॑ सुराममश्विनेति सौत्रामण्यासेव² भवत्यथ वै
भवतीयं वा अग्निहोत्रीयं वा एतस्य निषीदति यस्याग्निहोत्री ५
निषीदति॑ तामुत्थापयेदिति॑ स यस्याग्निहोत्री निषीदति
तामुत्थापयत्युदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुरूर्जमुपतावधात् । इन्द्राय
कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्य॑थ वै भवत्यवर्तिं वा एषै-
तस्य पाप्मानं प्रतिख्याय निषीदति यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषी-
दति॑ तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यान्नास्यानं नाद्यादिति॑ स १०
यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषीदति तामेतदेव दुग्ध्वा ब्राह्मणाय
ददाति॑ न चास्यात ऊर्ध्वमन्नमत्त्यथ वै भवति पृथिवीं वा
एतस्य पयः प्रविशति यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति॑
तदभिमन्त्रयेतेति॑ स यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति
तदभिमन्त्रयते॑ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसर- १५
द्यदापः। पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु
तन्मयित्याह॑ पय एवात्मन्गृहेषु पशुषु धत्ते॑ ऽप उपसृज-
न्त्यद्भिरैवेनदाप्नोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै यज्ञस्यार्ते॑-
नानार्तंँ॑ संसृजत्युभे वै ते तद्ध्यार्च्छत॑ ' आर्च्छति खलु वा

१ Thus M ; B and G (sec. m.) om. अपि ; तदुरात्रिसत्रेष्टोम U ;
मदतिरात्रे सचे ष्टष्टोम Be ; तदुरात्रिसत्रैष्टोम G (pr. m.).
२ एष i.s.o. एव M.

Here is the complete line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

एतदग्निहोत्रं यद्दुह्यमानग् स्कन्दति यदभिदुह्यादिति १ । स
यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानग् स्कन्दति नैनदभिदोग्धि । तदेव यादृ-
क्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां दुग्ध्वा पुनर्हेतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य
निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यद्युद्धृतस्य स्कन्देद्यत्ततो
५ ऽग्रेण पुनरेयाद्यज्ञं विच्छिन्द्याद्य॑त्र स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्ग्गृह्णीया-
दिति' स २ यत्रैव स्कन्दति तदेव स्थालौ निधायातिशिष्टा-
मानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव यादृक्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां
दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ
वै भवति वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्याग्निहोत्रे ऽधिश्रिते
१० श्वान्‍तरा धावति ' रुद्रः खलु वा एष यदग्निर्य

हिरण्यं प्रबध्य परिकर्मी पूर्वः प्रतिपद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय
दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतद्धिरण्यमाहवनीयस्यायतने साद-
यित्वापोद्धृत्य हिरण्यं प्रदक्षिणमावृत्येधं प्रतिष्ठापयत्यथ वै
भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते '
ऽन्तं वा एष आत्मनो गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति ५
यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति ' पुनः समन्य जुहो-
त्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति वरुणो
वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति '
वारुणं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत इति ब्राह्मणमथ वै
भवति नि वा एतस्याहवनीयो गार्हपत्यं कामयते नि गार्ह- १०
पत्य आहवनीयं यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति ' चतुर्गृही-
तमाज्यं पुरस्ताद्धरेदथाग्निमथाग्निहोत्रमिति ' स यस्याग्निमनु-
द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति चतुर्गृहीतेनाज्येन परिकर्मी पूर्वः प्रति-
पद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतदाज्य-
माहवनीयस्यायतने सादयित्वापोद्धृत्याज्यमथेधं प्रतिष्ठापयत्यथ १५
वै भवति पराची वा एतस्यै व्युच्छन्ती व्युच्छति यस्याग्निमनु-
द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेत्युषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिरन्वितम् ।
देवेभ्यो मधुमत्तमम् स्वाहेति प्रत्यङ्तिष्ठन्नाज्येन जुहुयात्प्रतीची-
मेवास्यै विवासयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या
तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते ' ऽन्तं वा एष आत्मनो २०
गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो
ऽभ्युदेति ' पुनः समन्य जुहोत्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति