औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 98, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें३८ औचित्यविचारचर्चा
मालवेति । शीतकालिकवर्णनमिदम्-अभिनवेति । शीतकाले करीषतनू-
नपात् शुष्कगोमयाग्निरभिनववधूरोषास्वादो नवोढाकृत्रिमक्रोधवद्रुचिर-
इति भावः, (एवमेव) तुषारसमीरणो हिमवायुः, असरलस्य कपटमय-
प्रकृतेर्जनस्याश्लेषः परिष्वङ्ग इव, क्रूरश्चण्डोऽप्रिय इति यावत्, भवती-
ति शेषः, (तथा) रवेर्दिनकरस्य, द्युतिः प्रभा, गलितविभवस्य नष्टसम्पत्ते-
र्जनस्याज्ञाऽऽदेश इव मसृणा कोमला प्रभावानुत्पादिनीति यावत्, (एवं)
निशाकरश्चन्द्रोविरहिण्याः प्रोषितभर्तृकायाः कामिन्याः, वक्त्रस्य
परिपाण्डुरवदनस्यौपम्यं साम्यं, बिभर्ति धारयति । अर्थाच्छीतकाले-
ऽग्निर्जनप्रियः, समीरः कष्टप्रदो रविर्नष्टभावश्चन्द्रः परिपाण्डुरश्च भवति ।
अलंकारगत अनौचित्य का दूसरा उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया
है — यथा वेति । अभिनवेति । शीतकाल में आकर सूखे गोबर (करसी) की
आग नवेली के कृत्रिम क्रोध के समान स्पृहणीय लगने लगती है, तथा ठंडी हवा
कपटी मनुष्यों के आलिंगन के समान अप्रिय हो जाती है, साथ ही प्रभाकर
(सूर्य) का तेज धनिक से गरीब बने हुए मनुष्य की आज्ञा के समान कोमल
हो जाता है और चन्द्रमा विरहिणी नायिका के मुख के समान निष्प्रभ हो
जाते हैं ।
अत्र कोमलकामिनीकोपेन करीषकृशानोः सादृश्यं शीतसमयस्वादु-
तया हृदयसंवादसुन्दरमप्यनुचितत्वेन सहसैव चेतसः सङ्कोचमिवादधाति ।
अत्र पद्ये, कोमलकामिनीकोपेन सुकुमारसुन्दरीक्रोधेन (सह),
करीषकृशानोः शुष्कगोमयाग्नेः, सादृश्यं साम्यप्रतिपादनं, शीतसमय-
स्वादुतया शिशिरसमये रुचिकारकतया, हृदयसंवादसुन्दरमपि हृद्यमपि,
अनुचितत्वेनायुक्तत्वेन, सहसैव हठादेव, चेतसश्चित्तस्य, सङ्कोचमिव
ग्लानिमिवादधात्युपस्थापयति । नवोढवधूकरीषाग्न्योः स्वादुत्वांशे साम्यं
यद्यपि हृदयसंवादि तथापि नोचितं तादृशसाम्यनिबन्धनं, संतर्पक-
कोमलकामिनीकोपेन दाहकाग्नेः साम्यस्य कविसम्प्रदायविरुद्धत्वादिति
भावः ।
इस पद्य में सुकुमार सुन्दरी के क्रोध के साथ शुष्क गोमय (करसी) की
आग का साम्यप्रतिपादन शीत समय में रुचिकर होने के कारण परम हृद्य होते