सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 96, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 96

३६ औचित्यविचारचर्चा
वसन्त ऋतु प्रिय है। इस तरह यहाँ पर वत्सेश्वर में कामदेव की उपमा बहुत
ही स्पृहणीय है।
अत्र वत्सेश्वरस्य कुसुमचापेनोपमा शृङ्गारावसरसरसचारुतरतामौ-
चित्येन कामपि चेतश्चमत्कारिणीमाविष्करोति।
विवृणोति-अत्रेति। अत्र पद्ये, वत्सेश्वरस्योदयनराजस्य, कुसुमचापेन
कामेन सहोपमा, कामप्यपूर्वां, चेतश्चमत्कारिणीं हृदयाह्लाददायिनीम्,
औचित्येनानुरूपतया, शृङ्गारावसरसरसचारुतां शृङ्गारकालोपयुक्तस्निग्ध-
सुन्दरतामाविष्करोति प्रकटयति।
इस पद्य में वत्सराज उदयन की कामदेव के साथ दी गयी उपमा शृङ्गार-
रस के अनुकूल होने के कारण हृदय को चमत्कृत कर देनेवाली किसी अपूर्व ही
चारुताको प्रगट करती है। अतः यह अलंकारौचित्य का बड़ा ही सुन्दर उदाहरण
कहा जा सकता है।
नतु यथा चन्द्रकस्य-
खगोत्क्षिप्तैरन्त्रैस्तरुशिरसि दोलेव रचिता,
शिवा तृप्ताहारा स्वपिति रतिखिन्नेव वनिता।
तृषार्तो गोमायुः सरुधिरमसिं लेढि बहुशो,
बिलान्वेषी सर्पो हतगजकराग्रं विशति ॥
अलङ्कारानौचित्यमुदाहर्तुमाह-नतु यथा चन्द्रकस्येति। स
समाप्तसंग्रामस्य कस्यचिद्रणाङ्गणस्य वर्णनं करोति कविः-खगेति। खगैः
काकादिभिर्मांसभोजिभिः पक्षिविशेषैरुत्क्षिप्तैरूर्ध्वं नीतैरन्त्रैः-संग्र
मृतानां मानवाश्वादीनां क्षुद्रान्त्रैस्तरुशिरसि शाखिशाखायां, दोला
हिन्दोलकमिव रचिता निर्मिता, वृक्षशाखायां लम्बितानि रज्ज्रवाका-
राण्यन्त्राणि दोलाभ्रममुत्पादयन्तीति भावः। शिवा जम्बुकी, तृप्ताहारा
परिपूर्णभोजना, रतिखिन्ना सुरतश्रममन्थरा, वनिताङ्गनेव, स्वपिति शेते।
तृषार्तः पिपासापीडितो गोमायुः शृगालः, सरुधिरं सरक्तमसिं कृपाणं,
बहुशोऽनेकवारं, लेढि जिह्वया स्वादयति, बिलान्वेषी स्वावासछि-
द्रान्वेषणशीलः, सर्पः पन्नगः, हतगजकराग्रं मृतगजशुण्डाग्रं प्रविशति।
अलंकारगत अनौचित्य को प्रदर्शित करने के लिए कहा गया है-नतु यथा
चन्द्रकस्येति। खगेति। इस पद्य के द्वारा किसी ऐसे स्थान का चित्रण है