औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 90, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंअत्र पद्ये, ओजस्विनस्तेजःशालिनः, भटमुकुटमणेर्वीरशिरोमणेरश्व-
त्थाम्नो द्रोणात्मजस्य, स्फूर्जच्चमत्कुर्वन्नूर्जित उच्छ्रितश्च यः प्रतापस्तदनु-
रूपं तदनुकूलं वाक्यं पदसमूहः, ओजसौजोनाम्ना, काव्यगुणेनोदग्रतामौन्न-
त्यमुत्कृष्टतामिति यावत्, अवाप्तं प्राप्तं सत्, सहस्रगुणमिव सहस्रगुणोभूत-
मिव, विक्रमौचित्यगौरवं पराक्रमानुरूपगुरुतामावहति धारयति ।
इस पद्य में परमतेजःशाली, वीराग्रणी, अश्वत्थामा का उत्कृष्ट निजप्रतापा-
नुरूप वाक्य ओजोनामक काव्यगुण से युक्त होने के कारण उन्नत होकर हजार-
गुना अधिक पराक्रमौचित्यजन्य गुरुता को धारण कर रहा है ।
यथा वा भट्टबाणस्य—
हारो जलार्द्रवसनं नलिनीदलानि प्रालेयशीकरमुचस्तुहिनांशुभासः ।
यस्येन्धनानि सरसानि च चन्दनानि निर्वाणमेष्यति कथं स मनोभवाग्निः ॥
गुणगतौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणं प्रदर्शयितुमाह-यथा वा भट्टबाणेति ।
हार इति । हारः पुष्पमाला, मौक्तिकमाला वा, जलार्द्रवसनं वारिसिक्त-
वसनं, नलिनीदलानि कमलिनीपत्राणि, प्रालेयशीकरमुचस्तुषारबिन्दु-
वर्षकाः, तुहिनांशुभासश्चन्द्रकिरणाः, सरसानि रसलग्नानि, शीतलानीति
भावः, चन्दनानि श्रीखण्डद्रवाः, च समुच्चये, यस्य मनोभवाग्नेरित्यर्थः ।
इन्धनानि प्रज्वालकान्युपादानानि, उद्दीपकत्वादिति भावः, सन्तीति शेषः,
स प्रसिद्धो मनोभवाग्निः कामाग्निः, कथं केन प्रकारेण, निर्वाणं शान्तिम्,
एष्यति प्राप्स्यति ?, नह्येव विनङ्क्ष्यतीति भावः ।
गुणगत औचित्य का द्वितीय उदाहरण प्रदर्शित करने के लिये कहा गया
है—यथा वा भट्टबाणस्येति । हार इति—फूल या मुक्ता की माला, भींगे वस्त्र,
कमलिनी के पत्ते, तुषारबूंदों को टपकाने वाली चन्द्रमा की किरणें, प्रकृतिशीतल
चन्दनद्रव इत्यादि जिस ( कामाग्नि ) के लिये ईंधन का कार्य कर रहे हैं वह
कामाग्नि कैसे बुझ सकती है ? तात्पर्य यह है कि इन शीतल उपकरणों के द्वारा
जो इस कामाग्नि को शान्त करने की चेष्टा की जा रही है वह अत्यन्त असंभव
हैं, क्योंकि ये तो सांसारिक ताप के ही प्रशामक हैं कामाग्निजन्य ताप के नहीं,
उसके तो विवर्धक ही हैं, अतः उसका शमन न होकर विवर्धन ही होता रहेगा ।
अत्र विप्रलम्भभरभग्नधैर्याः कादम्बर्या विरहव्यथावर्णनामाधुर्य-
सौकुमार्यादिगुणयोगेन पूर्णेन्दुवदनेव प्रियंवदत्वेन हृदयानन्ददायिनीं
दयिततमतामातनोति ।