सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 89, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 89

दशसंख्याक इति यावत्, काव्ये कविकृतौ, भव्यः कल्याणात्मकः, सौभाग्य-
वत्तामवाप्तः निरतिशयाभिरामः, सहृदयानन्दसन्दोहं सहृदयहृदयामोद-
परम्परामिन्दुश्चन्द्र इव स्यन्दति स्रावयतीत्यर्थः ।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—प्रस्तुतार्थेति । वर्ण्यमान अर्थ के
औचित्य से वामनसम्मत ओजः-प्रसाद-माधुर्यसौकुमार्य आदि दसों गुण काव्य
में कान्तासंकर्प के अवसर पर उदित चन्द्रमा के समान स्पृहणीयता को प्राप्त
करते हैं ।
यथा भट्टनारायणस्य—
महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक-
प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहुः ।
रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः,
कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥
गुणगतौचित्यस्योदाहरणं प्रदर्शयितुमुपन्यस्यति—यथा भट्टेति । महा-
प्रलयेति । महाप्रलयस्य कल्पान्तस्य, मारुतेन प्रचण्डवातेन, क्षुभिता-
वान्दोलितौ, यौ पुष्करावर्तकौ पुष्करश्चावर्तकश्चेति तावेव प्रचण्डघनौ
महामेघविशेषौ, तयोर्गर्जितस्य गर्जनस्य, प्रतिरवस्य प्रतिशब्दस्यानुकारी
अनुकर्ता, श्रवणभैरवः कर्णभयप्रदः, स्थगितरोदसीकन्दरः स्थगिता पूरिता
व्याप्तेति यावत्, रोदस्योर्द्यावापृथिव्योः, कन्दरा गुहा अन्तरालभाग इति
यावत्, येन सः, अभूतपूर्वो नवीनोऽयं रवः शब्दः, अद्य पुरः पुरोवर्तियुद्ध-
समुद्रात्, कुतः कस्मात् कारणाद्, समायातीति शेषः ।
गुणगत औचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—यथा भट्ट
नारायणस्येति । महाप्रलयेति—महारथियों में विशिष्ट स्थान रखने वाला वीर-
पुंगव अश्वत्थामा कह रहा है कि प्रलयकालिक महावात से आन्दोलित महामेघ
के गर्जन का अनुकरण करनेवाला, अतएव कानों के लिए महाभयंकर, पृथिवी
और आकाश को गुंजा देनेवाला यह अश्रुतपूर्व नाद आज युद्ध-समुद्र से क्यों
उठ रहा है ?
अत्रौजस्विनो भटमुकुटमणेरश्वत्थाम्नः स्फूर्जदूर्जितप्रतापानुरूपं वाक्य-
मोजसा काव्यगुणेनोदग्रतामवाप्तं सहस्रगुणमिव विक्रमौचित्यगौरवमा-
वहति ।