औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 86, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें२६ औचित्यविचारचर्चा
भगवान् शंकर के कर में हजारों वर्ष तक रह चुका है । देवताओं के तेज से
निर्मित जो कि अभी जनकतनया को खरीदने का मूल्य सा हो रहा है, वह
(धनुष) यहाँ प्रत्यक्ष होवे ।
रावण के इस वचन को सुनकर महाराज जनक ने भी कहा कि स्वतः उद्भूत
जानकी के साथ वह धनुष प्रगट होवे ।
अत्र 'आविरस्तु समं सीतया' इति जनकराजेन यदुच्यते तेनास्य
पिशिताशनाय तनयाप्रतिपादनमभिमतमिवोपलक्ष्यते । नचैतद्विद्मः कथं
भक्ष्यभूता कुसुमकोमलाङ्गी पुरुषादाय प्रतिपाद्यते, इत्यनौचित्येन प्रसिद्धं
वृत्तवैपरीत्यं परं हृदयविसंवादमादधाति ।
अत्र प्रकरणे सीतया सममाविरस्तु—इति जनकराजेन यदुच्यते, तेन
तत्कथनेन, अस्य जनकराजस्य पिशिताशनाय मांसभोजिने राक्षसाय
रावणायेत्यर्थः, तनयाप्रतिपादनं कन्याप्रदानम्, अभिमतमभीष्टमिवोप-
लक्ष्यते विज्ञायते । भक्ष्यभूता खाद्यभूता मानवा राक्षसानां खाद्या
भवन्तीति भावः, कुसुमकोमलाङ्गी पुष्पमसृणावयवा, पुरुषादाय नरभक्ष-
काय, कथं प्रतिपाद्यते किमर्थं प्रदीयते, एतच्च नैव, विद्मो जानीमः, इत्य-
नौचित्येनानुचिततया, प्रसिद्धं विख्यातं, वृत्तवैपरीत्यमितिवृत्तविरुद्धं,
परमत्यन्तं हृदयविसंवादं चित्तासदृशमादधात्युपस्थापयति ।
उपर्युक्त कथनोपकथन में राजा जनक के कथन से ऐसा प्रतीत होने लगता
है कि उस राक्षस को कन्या देना उन्हें जैसे अभिमत हो, पर नरभक्षक को
कुसुमकोमलांगी कन्या कैसे दी जा सकती है ? अतः इस उक्ति से वृत्तवैपरीत्य—
अर्थात् इतिहासप्रसिद्धि विपरीत स्थिति (जो अनौचित्यरूप में प्रसिद्ध है) की
अत्यधिक हृदयासहमति को उपस्थित करता है ।
यथा वा कालिदासस्य—
ऊरुमूलनखमार्गपंक्तिभिस्तत्क्षणं कृतविलोचनो हरः ।
वाससः प्रशिथिलस्य संयमं कुर्वतीं प्रियतमामवारयत् ॥
प्रबन्धार्थानौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणं प्रदर्शयितुं पार्वतीपरमेश्वरयोः
सम्भोगवर्णनप्रसङ्गे कालिदासेन निर्मितं पद्यमिदं कुमारसंभवस्याष्टम-
सर्गादुद्धृत्येहोपस्थापयन्नाह—यथा वा कालिदासस्येति । ऊरुमूलेति, तत्क्षणं