सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 85, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 85

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता २५
स्वाभाविकपराक्रमानुरूपिणी, शौर्योत्कर्षभूमिर्वीरताप्राचुर्यस्थानं, पर-
प्रतापस्पर्शासहिष्णुता परकीयतेजोऽसहनशीलता, प्रबन्धस्य सम्पूर्णकाव्यस्य,
रसबन्धुरां वीरादिरसस्पृहणीयाम्, औचित्यच्छायामौचित्यावरणं, प्रयच्छति
ददाति।
पूर्वोक्त अर्थ में यद्यपि रामायण कथा का अतिक्रमण करके एक नवीन ही
कथा की सृष्टि की गयी है, जो कि वास्तविक बात न होकर सर्वथा कविकल्पित
है, परन्तु फिर भी राम के पुत्र लव के लिये दूसरे के प्रताप को नहीं सह सकने
की जो स्वाभाविक वीरता का वर्णन किया गया है, उससे संपूर्ण प्रबन्ध एक
अनिर्वचनीय रसानुभूतिदायक औचित्य से आप्लावित हो उठा है।
नतु यथा राजशेखरस्य—
रावणः-यत्पार्वतीहठकचग्रहणप्रवीणे पाणौ स्थितं पुरभिदः शरदां सहस्रम्।
गीर्वाणसारकणनिर्मितगात्रमत्र, तन्मैथिलीक्रयधनं धनुराविरस्तु ॥
जनकः-आविरस्तु सममगर्भसम्भवया सीतया।
प्रबन्धार्थगतमनौचित्यं दर्शयितुमुपन्यस्यति—न तु यथा राजेति।
जानकीस्वयंवरे समुपस्थितस्य राक्षसाधिपतेः रावणस्योक्तिरियम्—
यदिति। पार्वत्या उमायाः, हठेन हठपूर्वकं, यत्कचग्रहणं केशस्पर्शः, तत्र
प्रवीणे दक्षे, पुरभिदः शंकरस्य, पाणौ हस्ते, यद्धनुः, शरदां सहस्रं सहस्र-
वर्षपर्यन्तं, स्थितमतिष्ठत्, गीर्वाणानां देवानां, सारस्य तत्त्वस्य अस्थ्या-
देर्वा, कणेन कणिकया, निर्मितं रचितं, गात्रं वपुर्यस्य तत् मैथिल्या
जानक्याः, क्रयस्य स्वायत्तीकरणस्य, धनं द्रविणस्वरूपं मूल्यरूपमिति
यावत्, तत् धनुः कार्मुकम्, अत्र सभास्थले, आविरस्तु प्रकटीभवतु।
इति रावणवचनश्रवणानन्तरं स्वयंवरस्य रचयिता महाराजो जनकः
कथयति—आविरस्त्विति। अगर्भसंभवयाऽज्ञातगर्भविभासकष्टया, स्वत
उद्भूतयेत्यर्थः, सीतया जानक्या, समं साकं, (तद्धनुः) आविरस्तु उप-
तिष्ठताम्।
प्रबन्धार्थगत अनौचित्य को प्रदर्शित करबे के लिये कविवर राजशेखर का
यह पद्य-उद्धृत किया गया है। इसमें सीतास्वयंवर में सम्मिलित राक्षसपति
रावण कह रहा है कि—जो धनुष पार्वती के केशपाश से हठपूर्वक खेलने वाले