सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 79, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 79

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १९
वाक्यगतौचित्यस्योदाहरणद्वयं प्रदर्श्य सम्प्रति तद्गतानौचित्यं प्रदर्श-
यितुमाह—नतु यथास्यैवेति। नाले इति। शौर्यं शूरतैव महत् विशदमुत्पलं
कमलं, तस्य, नाले दण्डस्वरूपे, समितो युद्धान्येव वारिधिः समुद्रस्तस्य,
विपुले महति, सेतौ बन्धरूपे, शश्वत्समन्तात्, खड्गः कृपाणः एव भुजङ्गः
सर्पस्तस्य कृते, चन्दनतरौ श्रीखण्डवृक्षे, यथा सर्पाणां चन्दनतरुरेवैक
बाश्रयस्तथैव खडगस्यापि दुर्योधनबाहुरेवैकमात्राधार इति भावः। श्रियो
लक्ष्म्याः सम्पत्तेरित्यर्थः, क्रीडोपधाने खेलोपबर्हरूपे, जयकुञ्जरस्य
विजयस्वरूपहस्तिन आलाने बन्धनसाधने शृङ्खलारूपे इत्यर्थः, सुदृशां
दीर्घलोचनानां, परमुत्कृष्टं यथा स्यात्तथा, कन्दर्पदर्पे मनसिजगर्वरूपे,
विक्रमपरे पराक्रमशालिनि, श्रीदुर्योधनदोषिण शोभाशीलदुर्योधनबाहौ,
लीनं निमज्जितं, जगत् संसारः, नन्दतु प्रसीदतु। अनेकविशेषणविशिष्ट-
श्रीदुर्योधनभुजच्छायायां विश्रान्तोऽयं समग्रः संसारः परमानन्दमासादय-
त्वित्यर्थः। एतेनैतद्बाहुदण्ड एव राजदण्डधारणक्षम इत्यपि सूचितम्।
वाक्यगत औचित्य के पूर्वोक्त दो उदाहरणों को दिखाकर अभी तद्गत
अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—नतु यथास्यैवेति। अर्थात्
राजशेखर के इस श्लोक में अनौचित्य के कारण पूरा वाक्यार्थ ही उपहासास्पद
हो रहा है। नाले इति—महाराज दुर्योधन की पराक्रमशालिनी बाहु (जो कि
वीरता कमलिनी का नालदंडरूप, युद्ध-समुद्र का बांध रूप, खड्गभुजङ्गों के
लिये चन्दनवृक्षरूप, राज्यश्री का क्रीड़ोपधान (सिरहानी) रूप, विजयकुंजर
को वश में करने वाला श्रृंखलारूप, मृगलोचनाओं के लिये कामदेव के अखर्व
(गर्वरूप है) की छत्रच्छाया में विश्रान्त यह सारा संसार परमानंद को
प्राप्त करे।
अत्रातिशयपरकर्कशसोत्कर्षसुभटभुजस्तम्भस्यासमुचितेन कुवलय-
नालतुलाधिरोपणेन वाक्यार्थः सोपहासतयेव निबद्धः परिज्ञायते ॥ १२ ॥
अत्र पद्येऽतिशयेन नितरां, परस्मै शत्रवे, कर्कशः कठिनः, सोत्कर्ष
उत्कृष्टवीरतापादकः, सुभटस्य श्रेष्ठवीरस्य, यो भुजस्तम्भो बाहुदण्डस्त-
स्यासमुचितेनाननुरूपेण, कुवलयनालतुलाधिरोपणेन कोमलकमलदण्ड-
साम्यप्रतिपादनेन वाक्यार्थः सोपहासतयेवोपहासास्पदत्वेनेव निबद्ध-