औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 77, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १७
जटा वाले असुर विशेष का विघातक, कुबेर की वीरता का विनाशक, कुरुकुल की
जिन्दगी का अन्त करने वाला, हिडिम्बा का पति, अत्यन्त धैर्यशाली वह भीमसेन
देखा गया ।
अत्र भीमस्य भीमचरितोचितकीचकाकालिककालदण्डहिडिम्बाद-
यितादिभिः पदैरुन्निद्ररौद्रस्वरूपानुरूपो वाक्यार्थः सजीव इव भासते ।
अत्र पद्यद्वये भीमस्य युधिष्ठिरानुजस्य, भीमचरितोचितकीचका-
कालिककालदण्डहिडिम्बादयितादिभिः भीमचरित्रानुरूपतत्तद्विशेषणो-
पादानैरुन्निद्ररसानुरूपं उद्बुद्धरौद्ररसोचितो वाक्यार्थः सजीवः
प्राणवानिव, भासते शोभते । अत्रौचित्यस्य पदाधिकस्थितिमत्तया
वाक्यगतत्वमित्यवसेयम् ।
उपर्युक्त पद्यों में भीमसेन की प्रकृति के अनुकूल कीचकाकालिक कालदंड,
हिडिम्बादयित आदि पदों का प्रयोग रौद्ररस को जगाता हुआ सहृदयों के मानस-
पटल में अपूर्व आनन्द प्रदान करता है, जिससे पूरा का पूरा वाक्यार्थ सजीव के
समान प्रतिभासित हो रहा है । अनेक पदव्यापी होने के कारण ही यह वाक्यगत
औचित्य का उदाहरण हुआ ।
अथवा राजशेखरस्य—
सम्बन्धी पुरुभूभुजां मनसिजव्यापारदीक्षागुरु-
गौराङ्गीवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभः ।
सद्योमर्जितदाक्षिणात्यतरुणीदन्तावदातद्युति-
श्चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामयमितश्चण्डीशचूडामणिः ॥
वाक्यगतौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयत्यथवा राजशेखर-
स्येति । सम्बन्धीति । हे सुन्दरि ! पुरुभूभुजां पुरुवंशोद्भवराज्ञां, सम्बन्धी
सम्पर्क, पुरुवंशस्य चन्द्रत एवोत्पत्तिरिति तत्सम्बन्धः स्फुट एव । मनसि-
जस्य कामस्य, व्यापारस्य व्यवहारस्य, दीक्षायाः शिक्षणस्य, गुरुरुपदेष्टा,
उद्दीपकत्वादिति भावः । गौराङ्ग्या गौरवर्णायाः ( नायिकायाः ), वदन-
स्याननस्य, उपमया परिचितः, कामिनीमुखोपमाभूत इति यावत्,
तारा नक्षत्राण्येव वध्वः पत्न्यस्तासां वल्लभः प्रियतमः, सद्योऽचिरादेव,
मार्जितानां परिष्कृतानां, दाक्षिणात्यानां दक्षिणदेशोद्भूतानां, तरुणीनां
२ औ०