सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 221, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 221

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १६१
सारसङ्ग्रहौचित्यं दर्शयितुमाह—
सारसङ्ग्रहवाक्येन काव्यार्थः फलनिश्चितः ।
अदीर्घसूत्रव्यापार इव कस्य न सम्मतः ॥३४॥
सारसंग्रहवाक्येन काव्यार्थः सुनिश्चितफलः शीघ्रकारिण इव
व्यापारः कस्य नाभिमतः ।
स्वभावौचित्यं प्रदर्श्य सम्प्रति द्वाविंशतितमं सारसंग्रहौचित्यं विवेच-
यितुमाह—सारसंग्रहवाक्येनेति । सारसंग्रहवाक्येन सारसंग्रहाख्या-
पकेन वाक्येन, फलनिश्चितः सुनिश्चितफलः, काव्यार्थोऽदीर्घसूत्रव्यापार
इव दीर्घसूत्रतारहितजनकृतिरिव, कस्य, न संमतोऽभिमतः ? अपितु
सर्वस्यैवाभिमत एवेत्यर्थः । कारिकार्थमेव विशदयति—सारेति । सार-
संग्रहौचितेन वाक्येन, सुनिश्चितफलः काव्यार्थः शीघ्रकारिणः क्षिप्रसम्पा-
दनशीलस्य व्यापार इव कस्य जनस्य नाभिमतो नाभिप्रेतः ?
स्वभावौचित्य का विचार करके अभी बाइसवें सारसंग्रहौचित्य की विवेचना
की जा रही है सारसंग्रहवाक्येनेति । सारसंग्रहपरक वाक्य से सुनिश्चित फल-
वाला काव्यार्थ अदीर्घसूत्री जन के द्वारा किये गये व्यापार के समान किसको
अभीष्ट नहीं होता ?
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—सारेति । सारसंग्रहोचित वाक्य
के प्रयोग से सुनिश्चित फलशाली काव्यार्थ, शीघ्र संपन्न करनेवाले के व्यापार के
समान किसे प्रिय नहीं ? अपितु सभी को प्रिय होता ही है ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
विविधगहनगर्भग्रन्थसम्भारभारै-
र्मुनिभिरभिनिविष्टैस्तत्त्वमुक्तं न किञ्चित् ।
कृतरुचिरविचारं सारमेतन्महर्षे-
रहमिति भवभूमिर्नाहमित्येव मोक्ष ॥
सारसंग्रहोचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम मुनीति । विविधेति ।
विविधान्यनेकप्रकाराणि गहनानि कठिनानि दुर्ज्ञेयानीति यावत्, वस्तूनि,
गर्भेऽभ्यन्तरे येषामेवंभूतानां ग्रन्थानां पुस्तकानां भारभूतैः, सम्भारैः
समूहैस्तद्द्वारेति यावत्, अभिनिविष्टैराग्रहशीलैर्मुनिभिः किञ्चित्किमपि
तत्त्वं नोक्तं न कथितम् । एवंस्थितौ महर्षेर्व्यासस्य, कृतरुचिरविचारं
विहितचारुविवेकमेतदिदं सारमस्तीति शेषः । किं तदित्याह—अहमिति
११ औ०