औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 182, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१२२ औचित्यविचारचर्चा
साररहितं क्षिप्रक्षयमिति" यदुक्तं तज्जीवनरूपविशेष्यपदार्थोत्कर्षकारकक्षि-
प्रक्षयादिविशेषणपदोत्पादितचमत्कारेण पर्यन्ते चरमांशे, परिणाम इति
यावत्, निःसारतयाऽसारतया सारताबुद्धयेति भावः जनितस्य निर्वेदस्य
वैराग्यस्य संवादि समर्थकं स्फुरद्देदीप्यमानमौचित्यमातनोति
विस्तारयति ।
इस पद्य में अत्यन्त ऐश्वर्यशाली, मयनिर्मितमणिमयसभा के अभिमान से
युक्त, युधिष्ठिर के वैभव वर्णन-प्रसंग में भौतिक पदार्थों के अभाववादी महामुनि
भगवान् बुद्ध के तात्पर्यपर्यालोचन करते समय "वसन्तागम से तरुणित-उपवन,
मकरन्दामोद से युक्त पद्मिनी, चान्दनी की चादर लपेटे बड़ी-बड़ी अट्टालिकायें,
कमनीय कान्तायें किसे प्रिय नहीं ? परन्तु इनका उपभोग जिस ( जीवन ) में
किया जाता है वह जीवन ही कच्ची मिट्टी से बने कमजोर बर्तन के समान
शीघ्र नष्ट हो जाने वाला है" ऐसा जो कहा गया है उसमें जीवनरूप विशेष्य की
उत्कृष्टता सिद्ध करनेवाले क्षिप्रक्षयादि विशेषण पद से उत्पन्न सौन्दर्य के कारण
वह उज्ज्वल औचित्य विस्तार पा रहा है जो पार्यन्तिक असारताबुद्धिजनित
वैराग्य का संवादी ( समर्थक ) है ।
न तु यथा भट्टलट्टनस्य—
ग्रीष्मं द्विषन्तु जलदागममर्थयन्तां
ते सङ्कटप्रकृतयो विकटास्तडागाः ।
अब्धेस्तु मुग्धशफरीचटुलाचलेन्द्र-
निष्कम्पकुक्षिपयसो द्वयमप्यचिन्त्यम् ॥
विशेषणानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—न तु यथा भट्टेति । ग्रीष्ममिति ।
सङ्कटाः सङ्कुचिताः, प्रकृतयः स्वभावा येषामेवंभूताः, विकटा विस्तृतास्ते
वर्णनीयास्तडागाः कासाराः, ग्रीष्मं जलशोषकं ग्रीमतुं, द्विषन्तु निन्दन्तु,
जलदस्य मेघस्यागमं वर्षर्तुसमाग ममभ्यर्थयन्तां प्रार्थयन्तु, तु किन्तु,
मुग्धशफरीवद् बालप्रोष्ठोवच्चटुलेन चञ्चलेनाचलेन्द्रेण मन्दराचलेनापि,
निष्कम्पमचलं, कुक्षेरुदरस्याभ्यन्तरस्येति यावत्, पयो जलं, यस्यैवंभूत-
स्याब्धेः समुद्रस्य, द्वयमपि पूर्वोक्तं ग्रीष्मनिन्दनं मेघागमाभ्यर्थनञ्चेति
द्वयमप्यचिन्त्यमविचार्यमिति भावः ।
विशेषणानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथेति ।
ग्रीष्ममिति—स्वभावतः संकुचित तथाकथित बड़े-बड़े तालाब ग्रीष्म की निन्दा