सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 108, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 108

४८ औचित्यविचारचर्चा
हास्यरसाङ्गभूतो यः शृङ्गाररसाभासो, वेश्यागतत्वेन शृङ्गारस्याभासत्वं
बोध्यम् तस्य सम्बन्धेन, हास्यरसस्य प्रकृतपद्यव्यङ्गनीयस्याङ्गित्वस्येति
भावः, अस्यौचित्यमित्यग्रिमेणान्वयः, वरासवस्य श्रेष्ठमद्यस्य, सहकाररस-
वेधेन सुगन्धिरसालरसमिश्रणेन, सचमत्कारं विच्छित्तिविशेषसहित-
मौचित्यमाचिनोत्याविष्करोति । अयं भावः—प्रधानतया हास्यरसाभिव्यञ्ज-
केऽस्मिन्पद्ये वेश्याकर्तृक-मद्यस्पर्शभयसङ्कुचितश्रोत्रियात्रिवसुकर्मकमुख-
मद्यकरणकसेकवर्णनेन यः शृङ्गाररसाभासोऽङ्गतया व्यञ्जितस्तेन प्रधान-
तयाऽभिव्यज्यमानस्य हास्यरसस्य पुष्टिर्भवतीति रसौचित्योदाहरणतां
प्रतिपद्यते पद्यमेतदिति ।
इस पद्य से हास्य रस अभिव्यक्त होता है, और साथ ही शुष्क बकुल तरु
के समान अपवित्र मद्य स्पर्श की शंका से संकुचित अत्रिवसु को, सरसता उत्पन्न
करने के लिए वेश्या द्वारा मद्य से सिक्त होने की बात वर्णित रहने से, शृङ्गार
रसाभास भी प्रतीत होता है किन्तु इन दोनों रसों में कोई विरोध (परस्परोपम-
र्द्योपमर्दकभाव) नहीं होता, अपितु अंगभूत शृंगाररसाभास के मिश्रण से हास्य
रस का चमत्कार उसी तरह बढ़ जाता है जिस तरह आम्ररसमिश्रण से उत्कृष्ट
मद्य की उपादेयता बढ़ जाती है। फलतः मानना पड़ेगा कि हास्यरसप्रसंग में
शृंगाररसाभासव्यञ्जक वेश्या द्वारा मुख मद्य से सींचने की बात का वर्णन यहाँ
उचित है।
यथा वा मम लावण्यवत्यामेव—
मार्गे केतकसूचिभिन्नचरणा सीत्कारिणी केरली,
रम्यं रम्यमहो पुनः कुरु विटेनेत्यर्थिता सस्मिता ।
कान्ता दन्तचतुष्कबिम्बितशशिज्योत्स्नापटेन क्षणं
धूर्तालोकनलज्जितेव तनुते मन्ये मुखाच्छादनम् ॥
हास्यरसस्यैव औचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयति—यथा वा
ममेति । मार्ग इति । मार्गेऽभिसारपथे, केतकस्य “केवड़ेति” ख्यातस्य,
सूचिभिः कण्टकैर्भिन्नं, छिन्नं, चरणं पादो यस्याः सैवंभूता सती, सीत्का-
रिणी कण्टकभेदनव्यथया सीदित्याकारकं ध्वनिविशेषं कुर्वती, विटेन