औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 100, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंमिति यावत्, अनुचिततयाऽयुक्ततया, कर्णकटुकं श्रवणापिधायकमातङ्क-
त्रासमिवातनोति विस्तारयति ।
इस पद्य में भी आनन्ददायक एवं सुधाशीकर को बरसानेवाले परमाह्लादकारी
चन्द्र में चिताचक्रत्व का आरोपण करना अर्थात् इस तरह का रूपकालङ्कार अत्यन्त
अनुचित है, इससे पाठकों के हृदय में बड़ी विरसता उत्पन्न हो जाती है ।
योऽर्थस्तु हृदयसंवादी स यद्यनौचित्यस्पर्शलेशरहितस्तदाऽधिकतरा-
मलङ्कारशोभां पुष्णाति । यथा कार्पटिकस्य--
शीतेनोद्घृषितस्य माषशिमिवच्चिन्ताणर्वे मज्जतः,
शान्ताग्नि स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे ।
निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता संत्यज्य दूरं गता,
सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ॥
हृदयसंवादिनोऽप्यर्थस्यानौचित्यलेशराहित्येनैव चारुतरत्वमित्युदाह-
रणद्वारा स्पष्टयितुमाह--योऽर्थस्त्विति । तु पुनर्येोऽर्थो हृदयसंवादी सहृदय-
मनोज्ञुमतः सोऽपि यदि अनौचित्यलेशरहितो विषमताकणसंपर्कविर-
हितो भवतीति शेषस्तदैवाधिकतरामत्यन्तम्, अलङ्कारशोभां, पुष्णाति
परिपुष्टीकरोति । औचित्यलक्षणलक्षिता सूक्तिः कथमिवानन्दसंदोहदायि-
केति प्रकटयितुमाह--यथा कार्पटिकस्येति । शीतेनेति । शीतेन तुषारपाते-
नातिशैत्येनेति भावः, माषशिमिवन्माषफलदण्डवदुद्घृषितस्यातितरामर्दि-
तस्यार्थात् माषशिमयो यथा शीतार्दितत्वेनातितरां संकोचमासादयन्ति
तथैवाहमपि जाड्यातिशयेन जानुभ्यां चिबुकं संनियोज्य ग्रन्थिरिवाभव-
मिति । चिन्तार्णवे चिन्तासमुद्रे, मज्जतो लयमिवाकलयतः, क्षुत्क्षाम-
कण्ठस्य बुभुक्षार्दितगलस्य, शान्ताग्नि निर्वाणमुपगतं वह्निं, धमतः फूत्कृत्य
वर्द्धयतोऽत एव स्फुरिताधरस्य विदीर्णरदच्छदस्य, मे मम, निद्रा सुषुप्सा,
विमानिता नादृता, दयिता प्रेयसीव, सन्त्यज्य त्यक्त्वा, दूरं गता पलायिता,
तथा शर्वरी रात्रिः, सत्पात्रप्रतिपादिता सज्जनसात्कृता, मेदिनीव, न
क्षीयते व्यत्येति ।
हृद्य अर्थ भी अनौचित्यसंपर्कशून्य होने पर ही चमत्कारी हुआ करता है
इसको उदाहरण द्वारा सिद्ध करने के लिए कहा गया है योऽर्थस्त्विति । शीते-
नेति । अर्थसंकटग्रस्त किसी की उक्ति है कि कड़ाके की सर्दी में उचित वस्त्र के