अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१५ अध्यायः ।] शोणितविवरणम्। १५७
शिशिरे च वसन्ते च स्वेदं कृत्वा विचक्षणः।
शीतकाले¹ च मध्याह्ने शिरावेधं प्रयोजयेत् ॥ ५ ॥
शोणितविवरणम्।
शब्दवत्फेनिलं यच्च तद्रक्तं वातजं² स्मृतम् ।
श्यावञ्च नीलकं वापि ज्ञेयं पित्तेन दूषितम् ॥ ६ ॥
सान्द्रञ्च पिच्छिलं पाण्डु श्लैष्मिकं परिकीर्त्तितम् ।
द्विरूपं द्वन्द्वसम्भूतं सङ्कीर्णं सन्निपातजम् ॥ ७ ॥
शशशोणितसङ्काशं यच्च सिन्दूरसन्निभम् ।
तद्विशुद्धं भवेद्रक्तं शिरावेधविनिर्गतम् ॥ ८ ॥
४–५ । शिरावेधकालमाह शरदित्यादि । शरद्ग्रीष्मयोः
विकाले, वर्षासु अमेघाच्छन्नदिनेषु शीतादौ च मध्याह्ने शिरावेधः
कार्य्यः । उक्तञ्च नकुलेन,—“आषाढ़समये प्राप्ते शिरामोक्षञ्च कार-
येत् । तेन संशोध्यते रक्तं वाजिनां दोषसम्भवम्” इत्यादि ॥
६–८ । पित्तादिदूषितरक्तानां लक्षणमाह शब्दवदित्यादि ।
एतदप्रतीकारे दोषं रोगसम्भवञ्चाह नकुलः,—“यदि रक्ताधिको
वाजी शस्यं नाश्नाति कर्हिचित् । रक्तात्संजायते पित्तं ततो नाश-
मवाप्नुयात् ॥ रक्ताधिकश्चाप्तपुटः स्नेहाद्यैः शस्यमत्ति चेत् । संप्राप्य
श्लेष्ममचिराद्भूयो नाशमवाप्नुयात् ॥ तच्चेदं लक्षणं प्रोक्तं रक्तकोपसमुद्भवं ।
धातूनामपि सर्वेषां ज्ञेयं चिह्नं विचक्षणैः ॥ पित्तरक्तप्रकोपेण यदा
१ । समे काले । खः । २ । वातिकं । खः ।