आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आत्मलाभयोगाः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । १३७
क्रोधो हर्षो रोषो लोभो मोहो दम्भो द्रोहो
मृषोद्यमत्याशपरीवादावसूया काममन्यू अना-
त्म्यमयोगस्तेषां योगमूलो निर्घातः ॥ १३ ॥ ५ ॥
विवरणम् ।
तत्र क्रोधस्ताडनाक्रोशानादिहेतुरन्तःकरणविक्षोभो गात्रस्वेदक-
म्पनादिलिङ्गः । हर्षस्तद्विपरीतोऽभीष्टलाभजनितो बाष्परोमाञ्चनादि-
लिङ्गः । रोषोऽनिष्टविषयो मानसो विक्रियाविशेषः । लोभः परद्रव्येप्स्रा,
स्वद्रव्याविनियोगस्तीर्थे । मोह कार्याकार्यविवेकता । दम्भ आत्मनो
धार्मिकत्वप्रकाशनम् । द्रोहः परानिष्ठाचिकीर्षा । मृषोद्यमनृतवचनम् ।
अत्याशपरीवादौ अत्याशोऽतिमात्रमशनम् । परीवादोऽसमक्षं परदो-
षाभिधानम् । असूया परगुणेष्वक्षमा । काममन्यू कामः स्त्रीव्यतिक-
राभिलाषः । मन्युस्तद्विघातकृत्सु द्वेषः । अनात्म्यम् अनात्मवत्त्वा । एष
क्रोधादिरयोगः, असमाधानलक्षणो ह्येष चेतसो विक्षेपप्रकारः । तेषां
योगमूलो निर्घातः ॥ १२ ॥ १३ ॥
उज्ज्वला ।
(१)ताडनाक्रोशादिहेतुकोऽन्तःकरणविक्षोभः स्वेदकम्पादिलिङ्गः
क्रोधः । हर्षः इष्टलाभाच्चेतस उद्रेको रोमाञ्चादिलिङ्गः । रोषः क्रोधस्यैव
कियानपि भेदो मित्रादिषु प्रतिकूलेषु मनसो वैलोम्यमात्रकार्यकरः ।
लोभो द्रव्यसङ्गः, यो धर्मव्ययमपि रुणद्धि । मोहः कार्याकार्ययोरविवेकः ।
स च प्रायेण क्रोधादिजन्योऽपि पृथगुपदिश्यते कदाचित्तदभावेऽपि
सम्भवतीति । दम्भो धार्मिकत्व(२)प्रकाशनेन लोकवञ्चनम् । द्रोहोऽपका-
रः । मृषोद्यमनृतवादः । अत्याशोऽत्यशनम् । परीवादः परदोषाभिधानम् ।
असूया परगुणे(३)ष्वक्षमा । कामः स्त्रीसंसर्गः । मन्युः गूढो द्वेषः ।
अनात्म्य अजितेन्द्रियत्वं जिह्वाचाफलादि । अयोगो विक्षिप्तचित्तता ।
एते भूतदाहीया दोषाः । तेषां योगमूलो निर्घातः ॥ ५ ॥
के पुनस्ते योगा इति, उच्यते--
अक्रोधोऽहर्षोऽरोषोऽलोभोऽमोहोऽदम्भोऽद्रोहः स-
त्यवचनमनत्याशोऽपैशुनमनसूया संविभागस्त्याग आर्-
र्जवं मार्दवं शमो दमः सर्वभूतैरविरोधो योग आर्य-
१. आक्रोशादि इति ख. पु. २. प्रदर्शनेन इति क. पु. ३. अक्षमता इति क. पु.