आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

१३६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.८)क.२३
विद्यया चेद् दोषनिर्हरणकर्मक्षयाववश्यं भवतः, तत इदमयत्नका-
र्यत्वाद् दोषनिर्हरणस्य नित्यानुवादरूपमनर्थकम्, निर्हृत्येति, न,
प्रवृत्तकर्माक्षिप्तत्वाद् दोषाणाम्। द्विविधानि ह्यनेकजन्मान्तरकृतानि
कर्माणि-फलदानाय प्रवृत्तान्यप्रवृत्तानि च। यत्तु प्रवृत्तं कर्म, तेनाक्षि
प्ता दोषाः कर्तुः सुखदुःखादिफलदानाय, दोषाभावे फलारम्भकत्वा-
नुपपत्तेः। न हि रागद्वेषादिशून्ये सुखदुःख प्रवृत्तिलब्धिः कदाचित्
कस्यचिदिह दृश्यते। तस्मात् फलदानाय प्रवृत्तेन कर्मणाऽऽक्षिप्ता दोषाः
प्रसङ्गेन प्राप्तबला यत्नतो निर्हर्तव्या । प्रवृत्त्याधिक्यहेतुत्वप्रसङ्गात् ।
अत एवेदम उक्तम्-दोषाणां तु निर्घातो योगमूले इह जीवित इति। मन्द-
मध्यमोत्तमापेक्षत्वाच्च। ब्रह्मविदामपि न सर्वेषां समा ब्रह्मप्रतिपत्तिः,
विवेकातिशयदर्शनात् कस्यचित् । 'एष ब्रह्मविदां वरिष्ठ' इति च श्रुतेः
सम्यग्दर्शनसम्पन्न' इति च स्मृतेः। मन्दमध्यमब्रह्मविद्पेक्षया त्याग-
वैराग्येन्द्रियजयविधेरर्थवत्त्वम्, उत्तमब्रह्मविदां त्वर्थप्राप्तमेतत् सर्वमि-
त्यनुवादमात्रम् । (१)'रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते, इति वचनात्,गुण
तीतलक्षणवचनेभ्यश्च। प्रवृत्तकर्माक्षिप्तदोषात् तज्जनितचेष्टाभ्यश्च भ-
वति विदुषोऽपि देहान्तरोत्पत्तिरिति चेद्-मुक्तष्विवत् प्रवृत्तकर्माक्षिप्त-
त्वाद् विद्षदोषचेष्टानां प्रवृत्तकर्मविभागेनैवोपक्षीणशक्तित्वात् प्रयोजना
न्तराभावाच्च न जन्मान्तरारम्भकत्वमुपपद्यते। यद्यप्रवृत्तं कर्म, तत
स्त्येवावस्थमेव ब्रह्मविद्याहुताशनदग्धबीजशक्तित्वान्न जन्मान्तरार-
म्भाय, 'क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि' (२) 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि' इत्यादिश्रु-
तिस्मृतिभ्यः । अतः सिद्धा पण्डितस्य दोषनिर्हरणात् क्षेमप्राप्तिः ॥ ११ ॥
उज्ज्वला ।
दोषाणा वक्ष्यमाणानां क्रोधादीनां निर्घातः निर्मूलनम् । इह जीविते
योगमूलः योगा वक्ष्यमाणा अक्रोधादयः तन्मूलकः । अतश्च तान् भूतदा-
हीयान् भूतानि दहत क्रोधादीन्दोषान् निर्हृत्य क्षेमं गच्छति आत्मत्राणद्वारेण ।
पण्डितो (३) लब्धज्ञानः आत्मसाक्षात्कारी । क्षेम अभय मोक्षम् (४) अभयं वै
जनक प्राप्तोऽसी'ति बृहदारण्यकम्ः ॥ समाप्ताः श्लोकाः॥ ३ ॥
अथ भूतदाहीयान्दोषानुदाहरिष्यामः ॥ १२ ॥ ४ ॥
भूतानां दाहो भूतदाहः तस्मै हिताः भूतदाहीयाः तस्मै हितमिति छः।"
१. श्रीम० गीता० २. ५९. २. श्रीभगव. ४. ३७.