सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

अपरोक्षानुभूति (दीपिका व हिन्दी टीका सहित)

Aparokshanubhuti with Dipika & Hindi Commentary

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास / गीताप्रेस · खेमराज श्रीकृष्णदास / गीताप्रेस · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished109 पृष्ठ

विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति म-

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । ( ८५ )
धिकारिणमाहार्द्धेन अयमिति अयमुक्तलक्षणः प्राणा-
यामश्चकाराद्भेदत्रययुक्त इत्यर्थः । प्रबुद्धानां प्रकर्षेणा-
संभावनादिरहितत्वेन बुद्धानामात्मबोधयुक्तानां निः-
संदेहाऽपरोक्षज्ञानिनामित्यर्थः । योग्यइत्यध्याहारः त-
र्ह्यज्ञानां कीदृश इत्यत आह अज्ञानामिति ॥ १२० ॥
भा. टी. अनन्तर निश्चलतासे एक ब्रह्मही सर्व स्वरूपहै
ऐसा निश्चय होताहै सो कुम्भक प्राणायाम कहावे है । इस
प्रकार रेचक, पूरक, कुम्भक, ज्ञानियोंके प्राणायाम होय हैं
अज्ञानी पुरुष वायु रोककर नासिकाको पीड़ा देनेको प्राणा-
याम कहें हैं ॥ १२० ॥
विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति म-
ज्जनम् ॥ प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यस-
नीयो मुमुक्षुभिः ॥ १२१॥
सं. टी. इदानीं प्रत्याहारं लक्षयति विषयेष्विति ।
विषयेषु घटादिषु यद्वा शब्दादिषु अन्वयव्यतिरेका-
भ्यामात्मतां सत्तास्फुरत्ताप्रियतामात्रतां दृष्ट्वानुसंधाय
मनसोंतःकरणस्य चितिमज्जनं नामरूपक्रियानुसंधान-
राहित्येन चित्स्वरूपतयावस्थानं स प्रत्याहारः ततः
किमतआह अभ्यसनीयइति ॥ १२१ ॥
भा. टी. विषयोंके विषे आत्मत्वको देखकर अर्थात् सर्व
जगत्को ब्रह्ममय देखकर और चैतन्यस्वरूप आत्मामें चित्तको

( ८६ ) . अपरोक्षानुभूतिः।
लगानाहै सो प्रत्याहार कहावे है मोक्षकी इच्छा करने-
वाले पुरुषोंको यह प्रत्याहार अवश्य अभ्यास करने
योग्यहै ॥ १२१ ॥
यत्रयत्रमनो याति ब्रह्मणस्तत्रदर्शना-
त् ॥ मनसो धारणं चैव धारणासापरा
मता ॥ १२२ ॥
सं० टी० धारणां लक्षयति यत्रेति यत्रयत्र यस्मिन्
यस्मिन् पदार्थे मनोयाति गच्छति तत्रतत्र ब्रह्मणः स-
त्तादिमात्रस्य नामाद्युपेक्षया दर्शनादनुसंधानान्मन-
सोधारणं ब्रह्मण्येव स्थिरीकरणं धारणेत्यर्थः । नन्वा-
धारादिषट्चक्रमध्ये एकत्र मनसो धारणं धारणेति
प्रसिद्धमतआह सेति साऽत्रोक्तलक्षणा धारणा परोत्कृष्टा
मता तत्त्वबोधवतामित्यर्थः । अन्या तु पातंजला-
भिमता प्राणायामादिवदपरेतिभावः च एवेत्यव्ययद्वयं
वेदांतविद्वदनुभवप्रसिद्धिं द्योतयति ॥ १२२ ॥
भा० टी० जहांजहां मन जाय तहां तहां ब्रह्मस्वरूप दर्शन
पूर्वक जो मनको निश्चल करनाहै सो सबसे उत्कृष्ट धारणा
कहावे है ॥ १२२ ॥
ब्रह्मैवास्मीतिसद्वृत्त्या निरालंबतया
स्थितिः ॥ ध्यानशब्देनविख्यातापर-
मानंददायिनी ॥ १२३ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । ( ८७ )
सं. टी. अथात्मध्यानं लक्षयति ब्रह्मैवेति सद्वृत्त्या
सती प्रमाणांतरबाधायोग्या वृत्तिस्तया वृत्त्या निरालं-
बतया देहाद्यनुसंधानराहित्येन स्थितिरवस्थानमित्यर्थः
शेषंस्पष्टम् ॥ १२३ ॥
भा. टी. सम्पूर्ण बाधाओंको दूरकर देहानुसन्धान परित्याग
पूर्वक सम्पूर्ण ब्रह्ममयहै इसप्रकार ज्ञान करके जो ब्रह्मस्वरूप
अवलम्बन कर स्थिति करनाहै उसको आत्मध्यान कहैं हैं
इसके होनेसे परम आनन्द प्राप्त होयहै ॥ १२३ ॥
निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया
पुनः॥ वृत्तिविस्मरणंसम्यक् समाधि-
र्ज्ञानसंज्ञकः ॥ १२४॥
सं. टी. अथान्यत्समाधिरूपं पंचदशमंगं लक्षयति
निर्विकारतयेति निर्विकारतया विषयानुसंधानरहित-
तयांतःकरणवृत्त्या पुनरनंतरमेव ब्रह्माकारतया यत्
सम्यक् प्रपंचसंस्काररहितं ध्यातृध्येयाकारवृत्तिशून्यं
वृत्तिविस्मरणं द्वैतानुसंधानं स समाधिः पंचदश-
मंगमित्यर्थः । ननु वृत्तिविस्मरणस्याज्ञानरूपत्वा-
त्कथं समाधित्वमित्याशंक्य ब्रह्मात्मैक्यबोधाभावे के-
वलवृत्तिविस्मरणस्य तथात्वेपि न ब्रह्मज्ञानसहितस्य
तथात्वमित्याशयेन समाधिं विशिनष्टि ज्ञानसंज्ञकइति
ज्ञानमिति संज्ञा यस्य स ज्ञानसंज्ञकः ब्रह्माकारतय

( ८८ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
स्फुरणरूप इत्यर्थः उक्तंच " समाधिः संविदुत्पत्तिः
परजीवैकतां प्रति" इति ॥ १२४ ॥ .
भा. टी. निर्विकार चित्त होकर अपनेको ब्रह्मस्वरूप ज्ञान
करके सम्पूर्ण प्रकारके प्रपञ्च भावको परित्याग करना ज्ञानि-
योंका समाधि कहावे है ॥ १२४ ॥
इमं चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधुसमभ्य-
सेत् ॥ वश्यो यावत्क्षणात्पुंसः प्रयुक्तः
सन्भवेत्स्वयम् ॥ १२५ ॥
सं. टी. इदानीं यदर्थं सांगमिदं निदिध्यासनमुक्तं
तदाह इममिति अकृत्रिमानंदं स्वरूपभूतानंदाभिव्यंजकं
निदिध्यासनमित्यर्थः चकाराद्यथाबुद्धि वेदांतविचारम-
पीति स्पष्टमन्यत् ॥ १२५ ॥
भा. टी. जबतक पूर्वकहे हुए आनन्दमय ब्रह्मके वशमें
नही होय तबतक कृत्रिम आनन्द ( निदिध्यासन ) उत्तम
प्रकारसे अभ्यास करे परन्तु जिस समय निदिध्यासनादि
द्वारा स्वयं ब्रह्मस्वरूप होजाय उस समय निदिध्यासनादिकका
कोई प्रयोजन नहीं ॥ १२५ ॥
ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवतियो-
गिराट् ॥ तत्स्वरूपं न चैतस्य विषयो
मनसोगिराम् ॥ १२६ ॥