अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

२० वेदान्ताधिकरणमाला ।

ततः सप्तमे एकसूत्रे 'भोक्त्रापत्तेरित्यधिकरणे ननु प्रलये सर्वस्य कार्यस्य कारणरूप-
तया एकरूपत्वे जाते पुनरुत्पत्तिदशायां भोग्यस्य स्रक्चंदनादेः भोक्तृत्वापत्तिः, भोक्तुश्चेतनस्य
भोग्यत्वापत्तिरित्येवमविभागः स्यादितिसूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाहितम् । यथा लोके कटक-
मुपमृद्य रुचके क्रियमाणे कटकत्वं न भवति, तथोत्पत्तिदशायां भोग्यस्य भोग्यत्वेनैवोत्पत्तिः, भोक्तु-
र्भोक्तृत्वेनैवेति न विभागाभावः । कारणस्य चेतनत्वेन तस्य तस्य तथैवोत्पादनादित्यक्तम् । तेन
'विज्ञानं चाविज्ञानं चे'ति श्रुतौ कार्ये विभागाभावरूपो दोषः परिहृतः ॥ ७ ॥
ततोऽष्टमे त्रिसूत्रे तदनन्यत्वाधिकरणे छांदोग्यस्थे वाचारंभणवाक्ये कार्यस्य कार-
णामिन्नत्वं प्रतिपादितम्, न तु कार्यमिथ्यात्वमित्युक्तं प्रथमसूत्रे । ततो द्वितीयसूत्रे कार्यस्य
घटादेर्विद्यमानत्व एवोपलम्भः । नत्वविद्यमानत्वे । अतः श्रुतिविरुद्धं प्रत्यक्षमपि कार्यस्य कारणा-
नन्यत्वे प्रमाणमित्युक्तम् । ततस्तृतीये प्रपञ्चस्य सदैव सत्त्वम्, 'सदेव सोम्येदमग्र आसी'दित्या-
दिश्रुतौ परिदृश्यमानबोधकादिदंपदात् । 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरो-
भावजन्मनाशविकल्पव'दितिविष्णुपुराणवाक्याच्च । एवमेनेनाधिकरणेन श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां कार्यस्य
सदात्मकत्वेन ब्रह्मानन्यत्वं साधितम् ॥ ८ ॥
ततो नवमे चतुःसूत्रे असद्व्यपदेशाधिकरणे असत्कार्यवादो निराकृतः । ततः
प्रथमसूत्रे 'असद्वा इदमग्र आसी'दितिश्रुतौ कार्यमसदितिव्यपदेशात् असत्कार्यवाद आश्रेय
इतिसूत्रांशेनाशंक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । एतद्वाक्यशेषे 'स आत्मानं स्वयमकुरुते'तिश्रावणात्
कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरात्मत्वेनैव रूपेण सत्त्वम्, नतु व्याकृतस्वरूपेण । तस्मादसत्त्वमुच्यते, न त्वस-
त्वेनेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सत्कार्यवादस्याभियुक्तिभिरात्मानमितिशब्दांतराच्च नासत्कार्य-
वाद आश्रेय इत्युक्तम् । युक्तयस्तु भाष्यप्रकाशादवगंतव्याः । ततस्तृतीये पटदृष्टांत उक्तः ।
यथा पटः संवेष्टितो न तावान् प्रतीयते, तथा कारणे कार्य सूक्ष्मरूपत्वान्न प्रतीयते, प्रकटं तु प्रतीयत
इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे प्राणादिदृष्टांत उक्तः । यथा प्राणादीनां नियमने जीवनमात्रम्, अनियमने
स्वाकुञ्चनादिः संभवति, तथा जगदपि कारणे प्रविष्टं सन्मात्रं तिष्ठति, बहिःप्रकटं कार्य करोति ।
अतोऽसत्कार्यवादो न प्रामाणिक इत्युक्तम् ॥ ९ ॥
ततो दशमे त्रिसूत्रे इतरव्यपदेशाधिकरणे चेतनकारणतायां प्राप्ता दोषाः परिह्रि-
यंते । तत्र प्रथमे चेतनस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात्सृष्टौ तस्य प्रवेशे दुःखित्वादिकं भवति । तच्च ब्रह्मणो
हिताकरणादिदोषप्रसक्त्या असंगतमित्याशंक्य, अग्रिमसूत्रद्वये परिहारमाह । तत्र द्वितीये ब्रह्म
जीवादधिकम्, न तु जीवमात्रम्, तेन तद्दोषेपि न दुष्यति । यथा सुवर्णखण्डस्यान्यमेलनेन दुष्ट-
त्वेपि न सुवर्णस्य दुष्टत्वम्, तद्धिताहितं च करोति, लोके स्वदेहेपि नखनिकृंतनकेशप्रसाधना-
दिदर्शनात् । जीवपरमात्मनोर्भेदस्तु विज्ञानानंदप्राधान्यभेदात् । आनंदस्याधिक्यं तु भूमविद्यायां
तत्रैव श्रेयस्त्वस्य पर्यवसानात् । ततस्तृतीये यथा पार्थिवत्वाविशेषेपि हीरकपाषाणयोश्चंदननिंब-
योश्च स्वभावभेदः, तथा जीवानाम्पि । तथा च ब्रह्मवादे लोकन्यायेन प्रत्यवस्थानं नोचित-
मिति साधितम् ॥ १० ॥
तत एकादशे षट्सूत्रे उपसंहारदर्शनाधिकरणे तत्रैकस्यैव ब्रह्मणः सर्वविधकारणत्वे
ये दोषास्ते परिह्रियंते । तत्र प्रथमसूत्रे लोके मृत्कुठालचक्रचीवरादीनामुपादानकर्तृनिमित्तांत-

': न्द्रि.
Wait, is there an intervening consonant?
Look: 'नि' -> then a vertical line with repha? No, it's an 'र्' with 'ि'?
Wait, look at the glyph:
It is: नि र्ि न्द्रि य क त्वा त् क थं !
Yes! It has an extra 'र्ि' or 'र्' combined with 'ि'! That is rendered as निर्िन्द्रियकत्वात्कथं.

Wait, let's look at L32:
"सूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाधत्ते । तत्रापि दोह-"
Is it "अंशांतरेण" or "अंशातरेण"?
There is a clear anusvara on 'शा': "अंशांतरेण".
In L2:
"तथा ब्रह्मापीत्यंशातरेण समाहितम् ।"
Wait, does L2 have anusvara? "अंशातरेण" or "अंशांतरेण"?
It has a faint anusvara: "अंशांतरेण". Let's write "अंशांतरेण" or "अंशातरेण"? It looks like "अंशांतरेण".

Let's check L7:
"‘परास्य शक्ति’रिति"
Notice the single quotes: ‘परास्य शक्ति’रिति.
L8:
"‘आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजेह

":
व - ह्नि - व - न् - म - ह - त् - स्या - त्
Yes, "वह्निवन्महत्स्यात्"!

Wait, look at the next sentence:
"पृष्ठसंयोगस्तु तैनैष्यते ।"
Wait, "तैनैष्यते" or "तैर्नेष्यते"?
Look at L32:
तै (tai)
नै (nai) or र्ने (rne)?
Wait, look at the top:
Is there a repha?
तै - र्ने - ष्य - ते : तैः + न + इष्यते = तैर्नेष्यते!
Look at the repha above the second letter:
Yes, there is an e-matra and a repha: 'र्ने'!
So it is "तैर्नेष्यते" (tair neṣyate)! Not "तैनैष्यते"!

Wait, look at L33:
"तमसंगतमिति प्रथमसूत्रेणोक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे परमाणुद्वयसंयोगः सार्वदैशिको बैकदेशिको"
Wait, "बैकदेशिको" or "वैकदेशिको"?
Letter is 'वै': "वैकदेशिको". Wait, let's look at the letter: is there a slash in the belly?
In "वैकदेशिको", it's 'वै'.

Look at L34:
"वा । नाद्यः । प्रदेशांगीकारे प्रदेशवत्त्वस्य

-द-स-ङ्ग-त: wait, in line 33, it has ङ् + ग = ङ्ग: "तदसङ्गतमित्युक्तम्" or "तदसङ्गतम्"?
Wait, look at line 33: त-स्मा-त्त-द-सं-ग-त-मि-त्यु-क्त-म् or त-स्मा-त्त-द-स-ङ्ग-त...?
There is an anusvara over स in "तदसङ्गतम्", wait, let's look closely:
It is: "तस्मात्तदसङ्गतमित्युक्तम्" or "तस्मादसङ्गतमित्युक्तम्"? There is double त: "तस्मात्तदसङ्गतम्" or "तस्मात्तदसंगतम्"?
Wait, between 'द' and 'ग', is it 'सं' or 'सङ्ग'?
It is 'सं' with anusvara or 'सङ्ग'? Look at 'पञ्चमे' right after: प-ञ्च-मे. So the printer uses both conjuncts and anusvara. In line 33, look at "तदसङ्गतम्" vs line 26 "तस्मादसङ्गतम्":
In line 26: 'तस्मादसङ्गतं' - wait! Look at the letter between स and त:
Wait, in line 26: तस्माद [स] [ङ्ग] तं! That is definitely ङ्ग! Look at the vertical

२४ वेदान्ताधिकरणमाला ।

यावत् । तत्राकाशस्वरूपं तद्दूषणसूत्रे वाच्यम् । क्षणिकं संस्कृतं, चेति पञ्च । तत्र क्षणिकं संस्कृतं
चेति द्वयं पूर्वसूत्रेषु दूषितम् । अधुना निरोधद्वयं दूष्यते । तन्मते पदार्थाः सर्वे क्षणिकाः सदृशसं-
तानजननस्वभावाः । क्षणिकानां च नाशकसंबंधो न पूर्वदृष्ट इत्यन्यानामपि पदार्थानां नाशक-
संबन्धाभावात्पूर्ववदेव संततिप्रतिबंधाभाव इत्यविच्छेदादित्युक्तम् । एवमत्र कार्यविचारेण निरोधद्वयं
दूषितम् । ततः षष्ठे तद्द्वयस्वरूपविचारेण तद्दूषयति । तत्र वैभाषिकाः सौत्रांतिकाः योगाचाराश्च
उक्तनिरोधैकदेशभूतेऽविद्याविनाशे मोक्षस्तद्दर्शनोक्तरीतिको भवतीति मन्यंते । तदसंगतम् । अविद्या-
(या)निर्हेतुके नाशेऽंगीक्रियमाणे तन्मतीयसाधनविधायकशास्त्रवैफल्यम् । सहेतुकनाशांगीकारे निर्हे-
तुकत्वप्रतिज्ञाहानिरित्युभयथापि दोष इत्युक्तम् । एवं सूत्रद्वयेन तदुक्तनाशप्रकारो दूषितः । ततः
सप्तमे आकाशं दूषयति । तेषां मते आवरणाभाव एवाकाशः । सोपि निरूपाख्यः । तादृशेपि मूर्तांतर-
वद्वस्तुत्वव्यवहारस्याविशिष्टत्वात् । अत्र गृध्रः, अत्र श्येन इत्यादिप्व्यवहारस्य तत्रापि दर्शनात् ।
अवकाशरूपेण प्रत्यक्षत्वाच्चावस्तुत्वमसंगतमित्युक्तम् । ततोऽष्टमे पुनः संक्षेपेण क्षणिकवादं निरा-
करोति । सर्वत्र स एवायमिति प्रत्यभिज्ञा दृश्यते । क्षणिकत्वे तु तस्य नष्टत्वात्कालान्तरे प्रत्यभिज्ञा
बाध्येत । तस्मादसङ्गतः क्षणिकवाद इत्युक्तम् । ततो नवमे तदभिमतमभावाद्भावोत्पत्तिं निराक-
रोति । ते हि बीजोपमर्दं विनाङ्कुरोत्पत्तिं, दुग्धोपमर्दं विना दध्युत्पत्तिमपश्यंतो नष्टेभ्य एव बीजा-
दिभ्यस्तत्तदुत्पत्तिं पश्यंतः केवलादभावादेव भावोत्पत्तिं मन्यंते । तथाचालीकादेवोत्पत्तिरिति
सिध्यति । तदसंगतम् । दृष्टविरोधात् । यदि अलीकादभावादेव केवलात्कार्यं स्यात्तदा बीजाद्दधि
स्यात्, दुग्धादंकुरं च । तत्तु न दृश्यते । तस्मान्नाभावाद्भावोत्पत्तिरित्युक्तम् । ततो दशमे यद्यभा-
वादेव सर्वं स्यात्, तदा तस्य सर्वत्र सुलभत्वात् कृषिशिलादिसाधनरहितानामपि धान्यादिः सिध्येत् ।
तत्तु न दृश्यते । अतोपि नामावाद् भावोत्पत्तिरित्युक्तम् । एवं दशभिः सूत्रैः वैभाषिकसौत्रांतिकयो-
र्मतं निराकृतम् ॥ ४ ॥
ततः पञ्चमे पञ्चसूत्रे नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणे कारणांशे पूर्वं निराकृतोपि
विज्ञानवादी कार्यांशे निराक्रियते । विज्ञानवाद्येव योगाचारः । स हि बाह्यं प्रपञ्चं नीलं पीतं घट
इत्येतत्सर्वं विज्ञानाकारं मन्यते, न तु बाह्यार्थोऽस्तीति । अनादिवासनयैव च भासत इति तन्मतम् ।
एवं यस्तेन बाह्यार्थाभाव उक्तः, स न युक्तः । यदि सर्वं ज्ञानाकारमेवानादिवासनया भासेत, तदा
वासनाया अन्तः विद्यमानत्वात् सर्वं सर्वदा सर्वत्र भासेत । तत्तु नास्ति । अतः कदाचित्क्वचिदुपलं-
भात् बाह्यार्थोऽस्तीति मंतव्यमित्युक्तम् । ततो द्वितीये उपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं चेत्तदा स्वप्नमा-
याग्रमादिषु ये उपलम्भास्तेपि सत्याः स्युः । तस्मान्नोपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यमित्याशङ्क्य
निराकरोति । बाह्यः प्रपञ्चः स्वप्नादिविलक्षणः, बहुकालस्थायित्वात् । नहि तथा स्वप्नादिषु दृश्यते ।
तस्मात्तद्दृष्टान्तोप्यसङ्गत इत्युक्तम् । ततस्तृतीये यतैर्बाह्यार्थं विनैव वासनया ज्ञानवैचित्र्यमंगी-
क्रियते, तत्र बाह्यार्थं विना वासनैवानुपपन्ना, बाह्यार्थस्यैव वासनाजनकत्वात् । तस्य च तन्मतेऽ-
भावादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे वासनाया आधारभूतस्य, अहमित्याकारो रूपादिविषय इंद्रियादि-
जन्योयं क्षणिकविज्ञानसंतानः कर्ता भोक्तेत्यभिमानवान् आलयविज्ञानाख्यः, तस्य क्षणिकत्वाद्वास-
नायाः आधारोपि न वक्तुं शक्यः । तस्मादपि तन्मतमसङ्गतमित्युक्तम् । ततः पञ्चमे सर्वथानुपप-
न्नत्वादपि तन्मतमसंगतम् । तेन माध्यमिकोप्यसंबद्धभाषित्वादुपेक्षित इत्यपि सूचितम् । एवं पञ्च-
दशभिः सौगता निराकृताः ॥ ५ ॥

ततः षष्ठे चतुःसूत्रे नैकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणे विवसनस्य स्याद्वादिनो निराक-
रणम् । स हि स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति नास्ति, स्यादवक्तव्यः, स्यादस्ति चावक्तव्यः, स्यान्नास्ति
चावक्तव्यः, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्य इत्येवं सप्तभंगी मन्यते । सप्तभंगी नाम सप्तानां भंगानां
समाहारः । सा च सार्वत्रिकी । तदिदं प्रत्यक्षविरुद्धम् । न ह्यस्तिनास्त्यादिभंग एककालं सर्वेषां
दर्शनगोचरीभवतीति । तस्मादसंभवञ्चसंगतः । किंचेयं सप्तभंगी सार्वत्रिकेति तदुक्तसाधनेषु तदु-
पदिष्टेषु तीर्थंकरेपु तदुक्ते मोक्षरूपे फले चानुवर्तमाना सर्वेष्वेव तदुक्तेष्वनाश्वासं जनयतीत्यतोऽप्य-
संगतस्तद्वाद इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तदुक्तमात्मस्वरूपं दूष्यते । स हि आत्मानं कृत्स्नं
मन्यते । सृष्टिं च परमाणुभ्योऽङ्गीकरोति । मोक्षे च निरावरण आत्मा तिष्ठतीति । तदिदं
दूष्यते । परमाणुभ्य एव सृष्ट्यंगीकारोनात्मनो वस्तुपरिच्छेदांगीकारादकार्त्स्न्यं सर्वत्वं न भवति ।
तथा च मोक्षदशायामवलोकाकाशवर्तित्वेन तत्कृतावरणसंभवान्निरावरणप्रतिज्ञाहानिः । किंच, सर्व-
वस्तुष्वात्माभावादात्मनामस्तिकायत्वप्रतिज्ञाहानिश्चेत्यर्थ इत्युक्तम् । ततस्तृतीये तदभ्युपगतो देह-
परिमाणात्मवादो दूष्यते । स हि देहपरिमाण आत्मेति मन्यते । सूक्ष्मदेहे सूक्ष्मः । स एव स्थूलदेहे
स्थूल इति । एवं पर्यायेण तत्तत्परिमाणांगीकारे अवयवोपचयापचयाभ्यामात्मनोपि विकारापत्तिः ।
संकोचविकाशेपि विकारस्य दुःपरिहारत्वादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे तदुक्तमात्मपरिमाणमेव दूष्यते ।
स हि मोक्षावस्थावस्थितजीवस्य परिमाणं नित्यं वदति । तदग्रे देहाभावात् । संसारावस्थायां त्वनि-
त्यम् । तथा सति संसारावस्थायां चार्वाकवदात्मन अनित्यत्वापत्तिः । तथा सति मोक्षः कस्य स्यात् ।
अतः संसारावस्थायामपि तस्य नित्यं परिमाणमंगीकार्यम् । अणु वा महद्वा । तथा सति देहपरिमा-
णात्मवादस्त्वसंगत इत्येवं दूषितमित्युक्तम् ।
एतेषु षट्स्वप्यधिकरणेषु ब्रह्म जगदुपादानं न वेति संदेहः, तत्तन्मतविरोधः संदेहबीजम्,
नेति पूर्वः पक्ष, सर्वसमयानामयुक्तत्वाद् ब्रह्मैवोपादानमिति सिद्धांतो ज्ञेयः । षष्ठे तु ब्रह्मैव विरुद्ध-
धर्माधारम्, नेतरदिति नियमो युक्तो न वेति संदेहे, स्याद्वादिभिः सर्वत्र तथाभ्युपगमान्नेति पूर्वः
पक्षः, स्याद्वादस्यासंगतत्वाद्ब्रह्मैव तथेति नियमो युक्त एव, श्रुत्या भक्तप्रत्यक्षेण च प्रमितत्वादिति
सिद्धांत इति प्रकारांतरमधिकं ज्ञेयम् ॥ ६ ॥
ततः सप्तमे पंचसूत्रे पत्युरसामंजस्यादित्यधिकरणे नैयायिकवैशेषिकहैरण्यगर्भपा-
तंजलकापालिककालामुखपाशुपतैश्चा ईश्वरस्य निमित्तमात्रत्वं मन्यंते, न तूपादानत्वम्, तद्दूष्यति ।-
यदीश्वरः निमित्तमात्रं स्यात्तदा केषांचित्सुखं केषांचिद्दुःखं ददद्विषमो निर्घृणश्च स्यात् । अतो सामं-
जस्यात्तन्मतमसंगतम् । ततो द्वितीये तन्मते जीवब्रह्मणोर्विभुत्वादजसंयोगस्य वक्तुमयुक्तत्वेन पति-
त्वानुपपत्तिः । यदि च संबंधोऽङ्गीक्रियेत, तदापि विभुत्वनित्यत्वाभ्यां तुल्यत्वापत्त्या नियम्यनिया-
मकभावाद्यनुपपत्तेः संबंधानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये ईश्वरः शरीरं किंचिदाधारं चाधिष्ठाय
करोति, तद्विना वा । आद्ये तन्नित्यमनित्यं वा । आद्ये परमाणुपुंजरूपस्य तस्य कार्यानर्वाहकत्वम्,
अवयवित्वाभावात् । द्वितीये तु जन्यत्वम् । तथा सति तत्कर्तुर्निरूपुमशक्यत्वादनवस्थापत्तिः ।
अशरीर एव करोतीति मतम्, तदा तु मुक्तानामिव तस्यापि कर्तृत्वानुपपत्तिः । अतोधिष्ठानानुप-
पत्त्या तन्मतमसंगतम् । ततश्चतुर्थे यथा जीवोऽशरीर एवेंद्रियादीनि करणान्यधितिष्ठति, निय-
मयति, तथेश्वरोप्यशरीर एव जीवान् नियमयिष्यतीति सूत्रांशेनाशंक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । यदि
जीवदृष्टांतेन तथांगीक्रियते, तदा तद्दृष्टांतेनैव तस्य सुखदुःखभोगाद्यापत्तिः । (ततः पंचमे तैर्जड-

२६ वेदान्ताधिकरणमाला ।

जीवनियमनार्थं हीश्वरोऽभ्युपगम्यते । नियमनं चेयत्तायां संभवति । ततश्च तेषामियत्तापत्तिः । तथा
सति तेषामन्तवत्त्वम् । इयत्तापरिच्छिन्नेषु घटादिष्वन्तवत्त्वस्य दृष्टत्वात् । एतद्दोषपरिहाराय जीवानां
व्यापकत्वमसंख्येयत्वं चांगीक्रियते, तदा असंख्येयत्वस्य सर्वज्ञेयत्वनियमात् सर्वतद्विषयकज्ञानसं-
भवेऽभावे चासर्वज्ञता स्यात् । ) तदनापत्तौ नियामकाभावादित्युक्तम् । तेनेश्वरविषयेपि तन्मतमसंगत-
मित्युकतं भवति ॥ ७ ॥
ततोऽष्टमे चतुःसूत्रे उत्पत्त्यसंभवादित्यधिकरणे पाञ्चरात्रमते योऽंशो हि श्रुतिविरुद्धः
सोऽंशो दूष्यते । पंचरात्रस्य भगवत्प्रणीतत्वेपि तावतोंऽशस्य बुद्धिपूर्वकमेव गौतमशापहतानामपीयाम्यर्थं
स्थापनात् । सोऽशस्त्वयम् । ते हि परब्रह्मणो वासुदेवात् संकर्षणस्य जीवस्य, तस्मात्प्रद्य

सप्तमे ननु निरवयवत्वादीनां बाधकानामुक्तत्वात्सा कथं संभवतीत्याशंकायाम्, आकाशो नोत्पद्यते,
निरवयवत्वादित्येवं साधने, उत्पद्यते लौकिकव्यवहारविषयत्वादित्येवं साधने, उत्पद्यते, लौकिक-
व्यवहारविषयत्वादित्येवं सत्प्रतिपक्षत्वेन युक्तीनामप्रयोजकत्वमुक्तम् । तस्माच्छ्रुत्युक्ता आकाशोत्पत्ति-
रंगीकार्येत्युक्तम् ॥ १ ॥
ततो द्वितीये एकसूत्रे एतेन मातरिश्वेत्यधिकरणे एवमेव वायोरुत्पत्तिरिति साधि-
तम् ॥ २ ॥
ततोऽग्रिमसूत्रे ब्रह्मणोऽप्युत्पत्तिरस्त्विति वितंडायाशंक्य, मूलभूतस्य सतः नित्यत्वव्यापकत्वयो-
र्निरंकुशत्वादुत्पत्तिर्न संभवतीत्युक्तम् ॥ ३ ॥
ततस्तृतीये एकसूत्रे तेजोऽत इत्यधिकरणे वायुतस्तेजस उत्पत्तिः समर्पिता ॥ ४ ॥
ततः पंचमे एकसूत्रे आप इत्यधिकरणे तेजस अपामुत्पत्तिः समर्पिता ॥ ५ ॥
ततः षष्ठ

!
Yes, it is 'व्या'!
And the next letter: 'स' with 'ौ' = 'सौ'.
So it is "व्यासौ युक्तिरुक्ता"!
Wait, why "व्यासौ"? In Sanskrit, could it be "व्यासौ" as a typo for "व्यासैः" (ai-matra looks like au-matra)?
Yes! In old Devanagari typography, the double matra at top for 'ai' (ै) plus a 'kāna' (ा) makes 'ौ' (au). If the compositor mistakenly put a kāna before the double matra, 'ै' became 'ौ'! So 'व्यासैः' or 'व्यासै' became 'व्यासौ'!
It is printed as: "व्यासौ".

Wait, let's check line 19 again:
कौषीतकिब्राह्मणे 'हिता नाम पुंसस्त नाड्य'
Wait, let's look at 'पुंसस्त':
Is that 'पुंसस्त'?
Look at the word:
प + ु + ं + स + स + त?
Let's look at:
'पु'
'ंस' (sa with anusvara)
'स्त' (sta)
Yes, it is printed as "पुंसस्त" or "पुंसस्ता"?
Wait, is there an aa-matra?
No, it's "पुंसस्त नाड्य".
Wait, could it be "पुंसस्त नाड

: + तृतीया -> विसर्जनीयस्य सः -> विपरीतस्तृतीया!
Yes, "विपरीतस्तृतीयाविभक्तिनिर्देशश्चापद्येतेत्युक्तम् ।"
Wait, look at the vowel under 'त': it is 'ृ': तृतीया!
And "पंचमे": "ततः पंचमे यदि" (or पञ्चमे). Here it is "पंचमे".

:
"जीवस्य कर्तृत्वं स्यात्तदा स्वतंत्रत्वात्स्वाहितं न कुर्यादित्याशंक्य, यथा चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं चोपलभते,"
Check:
"जीवस्य कर्तृत्वं स्यात्तदा स्वतंत्रत्वात्स्वाहितं न कुर्यादित्याशंक्य, यथा चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं चोपलभते,"
Wait, look at "चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं":
च - क्षु - ष्ट्वे - ष्ट - म - नि - ष्टं
Wait, is it "चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं" or "चक्षुष्ट्विष्टमनिष्टं" or "चक्षुष्ट्वे..."?
Let's look:
च - क्षु - ष्ट्वे (ṣṭve) or ष्ट्व (ṣṭva)?
There is an e-matra on ष्ट्वे: 'चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं'!

:
"तयैवैन्द्रियैः कर्म कुर्व

' - look at 'सं' in 'संयोगेन' right next to it. In 'संयोगेन', the dot is above 'स'. In 'मसंगत...', wait, is there a dot?
Actually it looks like 'मसङ्गत' with a conjunct, or 'मसंगत'? It has a dot above 'स': 'मसंगतमित्यर्थः'.
Wait, "तद्दूष्यते" -> त + द + ू + ष + ्य + त + े = तद्दूष्यते.

Line 22:
तत्र दृष्टादृष्टकारणकलापसामान्ये एकस्यैव वैलक्षण्यम्, नान्यस्येत्यत्र हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति बोधि-
Wait, let's read line 22:
"तत्र दृष्टादृष्टकारणकलापसामान्ये एकस्यैव वैलक्षण्यम्, नान्यस्येत्यत्र हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति बोधि-"
"हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति" -> wait, is it "हेतोर्वक्तुमशक्यत्वात्" or "हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति"?
Look at the end of line 22:
ब (ba) + ो (o) + ध (dha) + ि (i) - wait, with hyphen: 'बोधि-'
And line 23 begins with:
'तम् ।' -> "बोधितम् ।"
Yes! "

वागुत्तरः" or "मनःपूर्वो वागुत्तरः"!
Look at: "मनःपूर्वो वागुत्तर इतिश्रुतेर्मनसो वाक्पूर्वकत्वात्"!
Wait, is "मनःपूर्वो वागुत्तरः" a quote?
Yes, in some text/Upanishad/Brahmana: "मनःपूर्वो वागुत्तरः" (Mind is prior, speech is posterior)!
Wait, look at line 5:
ततश्चतुर्थे मनःपूर्वो वागुत्तर’ इतिश्रुतेर्म-
Wait, does it have an opening quote before मनःपूर्वो?
Look before मनः:
ततश्चतुर्थे मनःपूर्वो - there is NO opening quote! But wait, look closely before मनः: no quote, or maybe it was omitted. But after वागुत्तर, there is a closing quote: वागुत्तर’!
Wait, let's check मनःपूर्वो:
म नः पू र्वो वा गु त्त र ’
Yes! It is मनःपूर्वो वागुत्तर’!

Line 6:
नसो वाक्पूर्वकत्वात् । वाचश्च वेदरूपाया ‘वाचा विरूपनित्यये’ति श्रुत्या नित्यत्वश्रवणात्तत्पूर्व-
Wait, look at ‘वाचा विरूपनित्यये’ति

मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यत' इतिश्रुतेरित्युक्तम् । ततो द्वितीये प्राणस्य तत्संबंघश्च . नित्यत्वमुक्तम् ।
तेन प्राणसहिता एव देवा वागादीनधितिष्ठंति । तेनैव जीवस्य भोगसिद्धिः, तेषां जीवोपकारकत्वं
च सिद्धमित्युक्तम् ॥ ७ ॥
ततोऽष्टमे त्रिसूत्रे इंद्रियाणि तद्व्यपदेशादित्यधिकरणे इंद्रियाणां प्राणाधीनसर्वव्या-
पारत्वात् प्राणशब्दवाच्यत्वाच्च प्राणवृत्तिरूपाणींद्रियाणीत्याशंक्य, तत्त्वांतराणीति सिद्धांतितम् ।
'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चे'ति तत्त्वोत्पत्तिबोधकश्श्रुतौ प्राणाद्भिन्नतयेंद्रियत्वेन व्यप-
देशात् । नन्वेवं व्यपदेशमात्रेण भेदे सति प्राणापानादिव्यपदेशभेदादासन्न्योपि प्राणादिभ्यो भिन्नः
स्यादिति नाशंकनीयम् । प्राणादिशब्दानां पाचकपाठकादिवदासन्थे यौगिकत्वान्न तद्भेदकत्वम् ।
इंद्रियशब्दस्य तु न यौगिकत्वम् । अतो नैतद्दृष्टान्तेनाशंकनीयमित्युक्तम् । ततोऽग्रिमसूत्रद्वये
हेत्वंतरमित्युक्तम् । यत्रापि प्राणशब्दप्रयोगस्तत्रापि भेदेन श्रूयते । 'तमुत्क्रामंतं प्राणोऽनूत्क्रामती'ति,
'प्राणमुत्क्रामंतं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामंती'ति । वैलक्षण्यं च, प्राणस्य चेंद्रियाणां च । 'सुप्तेषु वागादिषु
प्राणो जागर्ति । स्वामिसेवकवच्चानेकं वैलक्षण्यम्' ॥ ८ ॥
ततो नवमे एकसूत्रे संज्ञामूर्तिकॢप्तिस्त्वित्यधिकरणे भूतभौतिकसृष्टिः परमेश्वरादेवेति
निर्णय, नामरूपव्याकरणमपि परमेश्वरादेवेति निर्णीयते । तत्र नामरूपव्याकरणं लोके जीवानामेव
दृष्टमिति हिरण्यगर्भादेव तद्व्याकरणमित्याशंक्य, नामरूपव्याकर्ता परमेश्वर एव । छांदोग्ये 'हंता-
हमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी'तिश्रुतौ नामरूपव्याकर्तृत्वेन
त्रिवृत्कुर्वतः परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात् । नामव्याकरणं हि वाक्साध्यम् । रूपव्याकरणं क्रियासाध्यम् ।
वाक्क्रिये च शरीरं विना जीवस्य न संभवतः । शरीरं नामरूपव्याकरणोत्तरं भावि । तस्मान्न जीव-
स्तत्कर्ता, किंतु परमेश्वर एव तत्कर्तेत्युक्तम् ॥ ९ ॥
ततो दशमे द्विसूत्रे मांसादिभौममित्यधिकरणे 'एतस्माज्जायते प्राण' इतिश्रुतौ
प्राणस्येंद्रियाणां च भगवतः सकाशात्सृष्टिरुक्ता । छांदोग्ये तु 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयत इतिश्रुतौ
मनःप्राणवाचां भौतिकत्वं श्राव्यते । 'अन्नमयं हि सौम्य मनः, आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वागि'-
त्यनेन, 'एतस्माज्जायत' इतिश्रुत्युक्ताया उत्पत्तेः परम्परयाप्युपपद्यमानत्वात् । 'अन्नमय'मित्यादिश्रुते-
स्तु मांसादिसाहचर्येण विशेषबोधकत्वात् । मनआदीनां भौतिकत्वमेवेति प्रथमसूत्रेणाशंक्य,
द्वितीयसूत्रे तेषां तत्त्वांतरत्वमेवेति स्थापितम् । मनःप्रभृतीनामन्नमयत्वादिकं तु अन्नादिपोषित-
त्वेनाप्युपपद्यते । 'पंचदशाहानि माशी'रित्याद्युपपादकदर्शनात् । सर्ववाक्ये साक्षात्सृष्टेरुक्तत्वेन तत्र
परंपरायाः प्रवेष्टुमशक्यत्वात् । तस्मात्तत्त्वरूपाणि तानि भगवत एवेति सिद्धांतितम् । एवमस्मि-
न्नध्याये सर्वोपि विरोधः परिहृतः ॥ १० ॥
इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांबरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृतौ
वेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
द्वितीयाध्यायः समाप्तः ।
तृतीयोऽध्यायः ।
तृतीयाध्यायस्याधिकरणार्थसंग्रहः । ततस्तृतीयेऽध्याये जघन्यमध्यमाधिकारिणां साधनसंप-
त्तावुपनिषदां विधाजनकता, अन्यथा तु सत्संप्रदायेपि परोक्षज्ञानजनकतेवेत्यतः प्रथमे पादेऽवि-
860

देहः स्वरूपतोऽधिकारीति तदर्थं तद्वि-

Line 2:
द्याख्याः पंचाप्याहुतयो विचार्यंते । तत्र ब्रह्मसंबंधिविचारविशेषरूपत्वाच्छास्त्रसंगतिः । साधनविचार-

Line 3:
शेषत्वादध्यायसंगतिः । तत्राष्टावधिकरणानि ।

Line 4:
तत्र प्रथमेऽधिकरणे जीवेंद्रियाणां होमाभावेनाशुद्धिमाशंक्य, तेषामपि शुद्धयर्थं जीवस्येतो

Line 5:
लोकांतरगमनावसरे संस्कृतभूतसूक्ष्मेंद्रियसाहित्यं सप्तभिः सूत्रैः साध्यते । तत्र प्रथमसूत्रे संस्कृत-

Line 6:
भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्त एव परलोकं गच्छतीत्युच्यते । ततो द्वितीये सूत्रे श्रुत्युक्तप्रश्ननिरूपणाभ्या-

Line 7:
मद्भिः संपरिष्वक्त एव गच्छतीति ज्ञायते, नतु भूतांतरसंपरिष्वक्त इत्याशंक्य, अपां भूतत्रयात्मकत्वं

Line 8:
साध्यते । ततस्तृतीयसूत्रे, प्राणस्यापि गमनं बोध्यते । ततश्चतुर्थे प्राणगमनसाम्यादभावश्रुत्या

Line 9:
बाधमाशंक्य, तन्निवारणेन प्राणानां परलोकगतिः सा

३४ वेदान्ताधिकरणमाला ।
ततश्चतुर्थे चतुःसूत्रे विद्याकर्मणोरित्यधिकरणे । सर्वेषां चंद्रलोकप्राप्तिः श्रुता । पंचा-
ग्निविद्याप्रस्तावे यमगतिस्तु नोक्ता । अतो विद्यया कर्मणा सोममार्ग इति न यममार्ग इति आशंक्य,
वेदांते गौणमुख्यफलभेदार्थं तत्कारणत्वेन विद्याकर्मणोरुक्तत्वान्न तृतीयमार्गबाधकत्वमिति प्रथम-
सूत्रे निर्णीयते । ततो द्वितीये सूत्रे 'जायस्व म्रियस्वे'तिश्रुत्युक्तस्य तृतीयमार्गत्वमाशंक्य, तस्मि-
न्मागे॑ पुण्यपापभोगासातिस्वल्पत्वान्न तेन यममार्गबाध इत्युक्तम् । अयं च पंचाहूतिनियमो मर्यादा-
मार्गे एव, न सर्वत्र चेति निर्णीतम् । ततः सूत्रद्वये स्मृतिलौकिकदर्शनाभ्यां यममार्गसत्ता साधिता ।
तेन 'जायस्वे'ति मार्गो विवेचकसापेक्षत्वात् यममार्गे एव प्रविशतीति साधितम् ॥ ४ ॥
ततः पञ्चमे त्रिसूत्रे तृतीयशब्दावरोध इत्यधिकरणे । वृष्टेरन्नभावस्तुतीयाहुतेः
फलम् । तत्र बीजावापं विना केवलवृष्टेरन्नासंभवात्प्रत्यक्षविरोधमाशंक्य, तृतीयाहुतौ देवहोमात्कार-
णभूतमेव जलं वर्षतीत्युच्यते । तस्माच्चान्नं श्रुतावेवोक्तम् । 'ता आप अन्नमसृजंते'ति । तस्मात्प्रत्य-
क्षस्य लौकिकत्वात्द्विरोधो न दोषायेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे, 'वायुर्भूत्वा धूमो भवति'तिश्रा-
वणात्ते वाय्वादयो जन्या इति तदनंतरभाविनी वृष्टिरपि जन्या, अपामिवेति कारणभूतं जलं न वक्तुं
शक्यत इत्याशंक्य, वाय्वाद्याकृतिमात्रेण स्वरूपान्यथाभावाभावाद्वायुभवनाद्युक्तिर्गौणी । अतस्तदनु-
रोधेन वृष्टौ जन्या आपो वक्तुमशक्याः । तस्मात्कारणभूता एव ता आप इति निर्बाधमित्युक्तम् ।
ततस्तृतीये सूत्रे, शीघ्रमेव वृष्टेः सकाशादन्नरूपो भवतीत्युक्तम् । तेन तृतीयाहुतिः सफला
विचारिता ॥ ५ ॥
ततः षष्ठे द्विसूत्रे, अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणे, अन्नाद्रेतोभवनरूपा चतुर्थी आहुति-
र्विचार्यते । तत्रान्नस्य कंडनपाकादौ क्रियमाणे जीवस्यापगमात्कथं जीवस्य रेतोभाव इत्याशंक्य, उत्ने
बीजे पापीजीवांतराधिष्ठितेऽन्नरूपेण जायमाने पश्चादृष्टौ देवहुतौ जीवोऽन्ने प्रविश्यातिथिवन्नििरभि-
मानस्तत्र तिष्ठतीति न तस्य कंडनादिक्लेशः, किंतु पापिन एव सः । न च तस्यापगमः शंकनीयः ।
सिद्धानादेर्बहुकालपर्युषितत्वे कृमिभावदर्शनात् । एवं तस्यान्नस्य भक्षणेपि पापिन एवान्नभूतस्य जर-
णादिक्लेशः, नास्य निरभिमानस्येति तस्य रेतोभावो युक्त इत्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे तस्मिन्नन्ने
पापीजीवसहभावादन्नस्याशुद्धौ कथं तेन योग्यदेहसंपत्तिरित्याशंक्य, यथा वैदिकेन प्रोक्षणादिसंस्का-
रेण लौकिकब्रीहीणां शुद्धिः, तथा वैदिकेन देवकृतहोमरूपसंस्कारेण तस्यान्नस्य शुद्धिरिति । तेन
योग्यदेहनिष्पत्तिः निष्प्रत्यूहेत्युक्तम् ॥ ६ ॥
ततः सप्तमे एकसूत्रे रेतस्सिगधिकरणे, रेतसः पुंस्त्वभावो विचारितः ॥ ७ ॥
ततोष्टमे एकसूत्रे योनेः शरीरमित्यधिकरणे, गर्भस्य न पुरुषत्वम्, किंतु बहिर्निर्गतस्यैव
पुरुषत्वमिति निर्णीतम् । अत्र सर्वत्रावसर एव संगतिरिरिति बोध्यम् ॥ ८ ॥
तेन जघन्याधिकारिणो देहनिष्पत्तिविचारः, मध्यमंस्य च योगादिना देहसंपत्तौ पुनर्विचाल-
नामावाय वैराग्यविचारः पादार्थत्वेन सिध्यति । मुख्याधिकारिणां तु वरणादेव तत्सिद्धिरिति नात्र
तद्विचार इति बोध्यम् ॥
इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांबरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृतौ
वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
862

अथ द्वितीये पादे जीवस्य स्वरूपतो मुक्तियोग्यता विचार्यते । प्रथमपादोक्ताया योग्यताया
ज्ञानोक्तिरूपे साधने एव पर्यवसानात् । तदुत्तरं विषयनिश्चयश्च क्रियते । तेनाधिकारिसिद्ध्यनंतरं
विषयस्य निश्चयो वेदांतार्थरूपब्रह्मस्वरूपस्य शाब्दं परोक्षज्ञानं हृदि स्थिरीभवतीत्येतदर्थं पादारंभः ।
तथा सति पादयोरेककार्यत्वं संगतिः । आनंतर्यनियामक उपजीव्योपजीवकभावश्चेति बोध्यम् ।
अत्रैकादशाधिकरणानि । तत्र प्रथमैस्त्रिभिः जीवस्य स्वप्नसुषुप्तिजाग्रदवस्था मुक्तियोग्यताज्ञाप-
नार्थमुपोद्घातेन विचार्यते । अंतिमैरष्टभिः ब्रह्मस्वरूपम् ।
तत्र प्रथमे षट्सूत्रे संध्याधिकरणे द्वाभ्यां स्वप्नसृष्टिर्भगवतस्तत्कर्तृत्वं च यद्बृहदारण्यके
काठके च श्रावितं तत्सृष्टिसंबंधो जीवस्य भवतीति निरूपिता शुद्धिव्यर्थेत्याशंक्य, तृतीये तस्याः
सृष्टेः मायामात्रत्वेन मिथ्यात्वं साध्यते । तेन जीवस्य तत्कृतगुणदोषसंबंधाभावान्न पूर्वोक्तशुद्धिनि-
रूपणस्य वैयर्थ्यम् । ततश्चतुर्थे स्वप्नसृष्टेर्मिथ्यात्वे तत्करणस्य किं प्रयोजनमित्याकांक्षाया स्वप्नस्य
क्वचित् शुभाशुभसूचकत्वात्फलतः सत्यत्वम्, अन्यत्र तु तादृशभगवल्लीलाप्रदर्शनमात्रं प्रयोजनमित्यु-
च्यते, तच्च वैराग्याय फलिष्यति । ततः पंचमे जीवस्यापि भगवदंशत्वात्कथं स्वप्ने दुःखसंबंधः,
दुःखाभिमानो वेत्याकांक्षायां भगवदभिध्यानात् जीवस्यैश्वर्यादिषड्धर्मतिरोभावेन जीवस्य बंधो
भगवद्धर्मविपरीतधर्मवत्त्वं च भवति । तेन दुःखित्वादिकं तदभिमानश्च । ततो भगवदिच्छया कथं-
चिन्मोक्षश्चेति स्वमतमुक्तम् । ततः षष्ठे देहयोगाद्वा ऐश्वर्यादितिरोभावो बंधदुःखादिकं नैति मतां-
तरमुक्तम् । अस्मिन्पक्षे देहवियोगे सत्येवैश्वर्याद्याविर्भावः, पूर्वस्मिन्पक्षे तु देहसद्भावेऽपि भगवदि-
च्छया ऐश्वर्याद्याविर्भावो बंधाभावश्चेत्यैश्वर्याद्याविर्भावदशायां दुःखित्वादिसर्वदोषाभावाद् मुक्तियो-
ग्यता निष्प्रत्यूहेति सिद्धम् ॥ १ ॥
ततो द्वितीये एकसूत्रे तदभावो नाडीष्वित्यधिकरणे जीवस्य द्विविधा सुषुप्तिः ।
एका नाडीषु, द्वितीया सत्संपत्तौ । तत्र प्रथमायां दुःखाभावमात्रम्, द्वितीयायां तु सुखमपीति द्विवि-
धायामपि सुषुप्तौ न प्रपंचसृष्टिरिति प्रसंगाद्विचारितम् ॥ २ ॥
ततस्तृतीये त्रिसूत्रे अतःप्रबोध इत्यधिकरणे प्रथमसूत्रे जाग्रदवस्थापि भगवत एव
भवतीति, यत्र स्वपिति तत्रैव जागर्ति, पश्चादुत्थाय समागच्छति चेति निरूपितम् । ततो द्वितीये सूत्रे
स एव जीवः समायाति, अन्यो वेत्याशंक्य, कर्मानुस्मृत्यादिभिर्हेतुभिः स एव समायातीति निर्णीतम् ।
ततस्तृतीये सूत्रे मूर्च्छाविशेषेऽतिमुग्धे कर्मानुस्मृत्यादयो न संभवंति । तत्र स एवान्यो वेत्याशंक्य, तत्र
स वाऽन्यो वेति संदेह एव पर्यवस्यतीति सिद्धांतितम् । अयं च विचारः प्रसङ्गानुप्रसङ्गायात एव ।
एवमधिकरणत्रयेण स्वप्नसुषुप्तिजाग्रत्प्रपञ्चावस्थात्रयं भगवत्कृतमेव । तत्र जाग्रति जीवस्य मात्रा-
संसर्गवारणार्थमुपनिषद्दर्शनिश्चय आवश्यक इति सूचितम् । एताश्च गुणतो बुद्धयवस्थाः । तत्र स्वप्नो
राजसः, सुषुप्तिः तामसी, जाग्रदवस्था सात्त्विकी । जीवस्तु देहयोगेन स्वस्मिन्नभिमन्यते, तस्मादेक
एव जीवः स्वप्नादिदोषसंबंधरहितत्वाच्छुद्धजन्मयुक्तो भगवज्ज्ञानरहितो ज्ञानाधिकारीति त्रिभिरधिकरणैः
सिद्धमिति ज्ञेयम् ॥ ३ ॥
ततश्चतुर्थे त्रिसूत्रे उभयलिङ्गाधिकरणे ब्रह्मणः साकारत्वं निराकारत्वं चेत्युभयं सर्वत्र
श्रूयत इति स्थानोपाधिकं तत्तदवच्छेदभेदेन च न वक्तुं शक्यत इत्युच्यते । न चोक्तप्रकारेण ब्रह्म-
भेदेऽङ्गीकृते न दोष इति वक्तुं शक्यम्, सर्वत्र ब्रह्मण एकस्यैव कथनाद्, भेददर्शने दोषकथनाच्च ।
१. दोषसंबंधाभावान्नसंगत्यादिति पाठः । 863

३६ वेदान्ताधिकरणमाला ।
एवमुभयलिङ्गविरोधे सिद्धे उपनिषदां पूर्वाध्यायद्वयोक्ता ब्रह्मबोधकता वक्तुं न शक्यत इत्याक्षेप-
संगत्योक्तम् ॥ ४ ॥
ततः पंचमे पंचमसूत्रे अरूपवदेव हीत्यधिकरणे एकदेशिमतेन समाधानमुच्यते । सत्य-
मुभयलिङ्गविरोधस्तथापि 'सर्वकामः सर्वगंधः' इत्यादयो जडजीवधर्मा ब्रह्मण्युपदिश्यमाना उपास-
नार्था भवंति । न च जडस्य भगवत्कार्यत्वाज्जीवस्य भगवदंशत्वात्तद्धर्मा अपि भगवद्धर्मा एवेति कथ-
मुपासनार्थत्वमिति शंक्यम् । 'बहु स्या'मितीच्छया भगवत एव कार्यरूपतयांशरूपतया चैकदेशेन
भवनात्कारणरूपस्य ततो भिन्नतया तस्मिन् रूपे जडजीवधर्मनिषेध एव युक्तः । तथा चाद्वैतपक्षे
जडजीवधर्माणामपि ब्रह्मात्मकत्वाद् ब्रह्मत्वमेव, न तु ब्रह्मधर्मत्वम्, अतः सर्वकर्मत्वादीनां ब्रह्मण्यु-
पचार एव, अरूपवतः सर्वप्रपञ्चविलक्षणस्यैवास्थूलादिवाक्यैः प्रधानत्वेन निरूपणात् । ततो द्विती-
यसूत्रे एवं ब्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वे शास्त्रवैफल्यम्, 'मनसैवैतदाप्तव्य'मित्यादिश्रुतिविरोधश्चे-
त्याशंक्य, यथा सौरः प्रकाशो व्यवहार्योऽव्यवहार्यश्च स्वतो न कर्तुं शक्यते, आगते तु सूर्ये मेघा-
भावेन सांनिध्यात् व्यवहर्तुं शक्यते, तथा लौकिकवाङ्मनोभिर्ब्रह्म स्वतो न व्यवहर्तुं शक्यते,
ईश्वरसंनिधाने तु शक्यते, अतोऽसंनिधाने सर्वव्यवहारातीतत्वम्, संनिधाने तु धर्मवत्त्वेन व्यवहार्य-
त्वमिति न शास्त्रवैफल्यम् । नापि श्रुतिविरोधः । अन्यथा 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'यतो
वाचो निवर्तत' इत्यादिष्वन्यतरवैयर्थ्यं स्यात् । अतः संनिधानासंनिधानाभ्यां सधर्मकत्वनिर्धर्मक-
त्वबोधनव्यवस्था मंतव्येत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे 'आसीनो दूरं व्रजति,' 'अपाणिपादो जवनो
ग्रहीते'त्यादौ परस्परविरुद्धा अलौकिकधर्माः अकारणककार्यवचनाच्चिन्त्याः श्राव्यंत इत्यव्यवहार्येऽपि
तादृशधर्मसिद्ध्या शास्त्रवैफल्यनिरास इति किमर्थं संनिधानासंनिधानाभ्यां व्यवस्थांगीक्रियते, अलौ-
किकानींद्रियाण्येव कुतो नांगीक्रियंत इत्याशंक्य, बृहदारण्यके 'स यथा सैंधवघन' इत्यादिना
कृत्स्नस्य ब्रह्मणः प्रज्ञानघनत्वश्रावणान्नेंद्रियाणि कल्पयितुं शक्यानि । न च क्रियाभावोपि । तत्रैव
वेदानां निःश्वसितरवस्य भूतसमुत्थानादेश्च श्रावणेन, तत्रैव निःश्वासोत्थानक्रिययोरुक्तत्वात् । अतो
ब्रह्मैव सर्वाकारस्वरूपं, कृत्स्नत्वश्रावणात् । तस्मादिंद्रियकल्पनया विरोधपरिहारो न युक्त इत्युक्तम् ।
ततश्चतुर्थे सूत्रे नन्वभिन्ननिमित्तोपादानतया ब्रह्म जगत्कारणत्वेन सिद्धम्, कारणधर्मा एव च
कार्ये भवंति, कामादयस्तु श्राव्यंते निषिध्यंते च, वेदवादिभिस्त्वण्वप्यन्यथा न कल्पनीयम्, अतः
कथं विरोधपरिहार इत्याशंक्य, मूर्तामूर्तब्राह्मणे ब्रह्मणो रूपद्वयमुक्त्वा, 'अथात आदेशो नेति
नेती'तिवारद्वयं कथनेन कार्यकारणयोः समानप्रकारनिषेधः कारणस्य ब्रह्मण एव स्वनिषेधश्च क्रियते । एवं
रूपं निरूप्य 'सत्यस्य सत्य'मिति नाम च श्राव्यते, तेन प्रपंचातिरिक्तस्य ब्रह्मणो विद्यमानत्वात् तस्मिन्
जडजीवधर्माणामौपचारिकत्वमेव युक्तम् । गीतास्मृतावपि 'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जित'मिति
'अनादिमत्परं ब्रह्म न सत् तन्नासदुच्यते' इति चोच्यते । तेन श्रुतिस्मृतिभ्यां जडजीवधर्मरहितं
ब्रह्मेति सिध्यतीत्युक्तम् । ततः पंचमे प्रपंचधर्मा ब्रह्मण्यौपचारिका इत्यत्र निदर्शनान्तरमुच्यते,
'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोनुगच्छन्, उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः
क्षेत्रेष्वेवमजोयमास्ते'तिस्मृतौ उपाधिना रूपभेदकथनात्, 'सूर्य मुविने'त्यादावपि निरूपमस्य भगवतो
यत् पृथ्व्यादिकमुपमानं तदप्युपाधिसंबंधादेव जलसूर्यन्यायेन संभवति । तस्मात् साकारोपि ब्रह्मणि
ते धर्मा न संतीत्यौपचारिका मंतव्याः, उपासनार्थमिति नोभयलिंगविरोध इत्येकदेशिमतेन समाधा-
नम् । एतस्य मतस्य किंचिदंशेनोपादेयत्वाय प्रसंगादुक्तम् ॥ ५ ॥
864

:

• It has: a top bar.
• Left side: curve? No, it's a circle/loop.
  Wait, could it be: 'म' with a halanta?
  Wait, look at: 'म' 'पी' 'षा'?
  Actually, looks like: 'म' 'पी' 'षा' 'म' 'ा' 'क्षे' 'प' -> "विचारकाणामपीषामाक्षेप" or "विचारकाणासूपीषामाक्षेप".
  Wait, look at the first stroke after णा:
  It has a top bar. A vertical coming down from the top bar? No, it looks like 'स' with 'ू' = 'सू'!
  Wait, why would it be 'सू'? Is "सूपीषा" a word? No!
  Wait, could it be "अप्युषामाक्षेप"? No.
  Wait, could it be "विचारकाणामपीहाक्षेप"?
  Wait, let's look at the letter after 'पी':
  Is it 'ह'?
  Let's look at 'ह' in 'तदव्यक्तमाह हीत्यधिकरणे':
  'ह' in 'माह' has: top bar, short vertical, curl to the left, curl to the right, and a tail.
  Now look at the letter in L24:
  It has a top bar, left vertical down, horizontal, right vertical: it's a SQUARE, like 'प' or 'ष', with a diagonal stroke! It is 100% 'ष' (

३८ वेदान्ताधिकरणमाला ।
ततोऽष्टमे त्रिसूत्रे प्रकाशादिवच्चेत्यधिकरणे पूर्वोक्त एवार्थः प्रकारांतरेण स्थिरीक्रियते ।
तत्र यथा सूर्यचंद्रमणिप्रकाशादिषूष्णशीतौ उभयरूपाः स्पर्शाः प्रतीयमाना अपि तेजसि तावंतो
नांगीक्रियंते, किंतूष्ण एव स्पर्शोंगीक्रियते, एवं हिमतप्तकुण्डादिषु प्रतीयमाना अपि जले तावंतो
नांगीक्रियंते, किंतु शीतस्पर्श एवांगीक्रियते, एवं सुवर्णे वर्णभेदा अपि, अतो न ते स्वाभाविकाः,
तेजस्त्वादिस्वभावहानिप्रसंगात्, तथा ब्रह्मणोऽपि निर्विशेषत्वमेवांगीकर्तव्यं, सर्वत्र निर्विशेषं ब्रह्मेत्येव
प्रसिद्धेः । अत एव 'अगृह्यो नहि गृह्यते' इत्यादिश्रुतयोऽपि संगच्छंते । न च पूर्वोक्तश्रुतिप्रत्यक्षादेः
का गतिरिति शंकनीयम् । तपःप्रणिधानादिकर्मणि यथा तेषामुपासकानां कामस्तथा प्रकटीभवतीति
तत्कामहेतुकं तादृशप्रत्यक्षम् । अत एव क्वचित्प्रत्यक्षं क्वचिदन्यथाप्रत्यक्षं च यद्येकवारमेकरूप एव
प्रकटः स्यात्तादृशरूपमंगीक्रियेतापि, किंतु वारंवारं किंचिद्वैलक्षण्येन प्रकटीभवति । अतः प्रकाशोऽपि
कृत्रिम एव, दीपप्रकाशवदित्येका शंका । तस्मान्न भक्तप्रत्यक्षेण निर्णय इति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो
द्वितीयसूत्रे एकस्य वस्तुनः निमित्तं विना प्रतिक्षणमन्यान्यादृशत्वं न वक्तुं शक्यते, अतोऽनंतरूपेणा-
विर्भावे भक्तकाम एव निमित्तम् । तथा सति तद्विग्रह एव, न तु ब्रह्मस्वरूपम् । अत एव 'यद्यद्धिया
तु उरुगाय विभावयंति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाये'ति तृतीयस्कंधे ब्रह्मणाप्युक्तम् । अतस्तच्छरी-
रमेव, न तु ब्रह्मस्वरूपमिति द्वितीया शंका । तस्मान्न श्रुत्या निर्णयः, नापि भक्तप्रत्यक्षेणेति सूत्रद्वये-
नाशंक्य, तृतीयसूत्रेण सिद्धांतमाह । नैवं केवलयुक्त्या लौकिकदृष्टांतेन निर्णयः कर्तुं शक्यः,
शास्त्रवैयर्थ्यप्रसंगात् । अत्र हि वेदादेव ब्रह्मस्वरूपमवगम्यते, तत्कथं स्वरूपशक्त्यैकतरनिर्णयः, वेदे
निर्गुणत्वेनानंतगुणपूर्णत्वेन च व्यपदेशात् । तर्ह्येकस्यानेकधाभानं कथमिति तु न शंक्यम् । यथा
एक एव सर्प ऋजुरनेकाकारः कुंडलश्च भवति, तद्वदुभयरूपताया उपपत्तेः । न चैवं यथाश्रुतांगी-
कारे शास्त्रवैफल्यं शंक्यम्, नानास्वभावैः सूरिव्यामोहे तन्निवारणार्थत्वेन शास्त्रसाफल्यात् । तस्मा-
च्छ्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां यत्पूर्वं निर्णय उक्तः, स एव सिद्धांत इत्युक्तम् ॥ ८

रूपत्वात् । अतो देशकालवस्तुस्वरूपकृतचतुर्विधपरिच्छेदरहितं ब्रह्मणोऽन्यदेव किंचित्परं वक्तव्य-
मिति प्रथमसूत्रे आशंक्य, द्वितीये ‘सेत्वादिसामान्यात्सेत्वादिव्यपदेशार्थः । संसारसागरतरणो-
पायत्वात्सेतुत्वम्, निर्लेपत्वादाकाशत्वमित्यादिकं गौण्या व्यपदिश्यते । यथा कुंडपायिनामयने
‘मासमग्निहोत्रं जुहोती’ति, तस्मात् गुणार्थमेव तदुक्तिः, न तु सर्वप्रकारसाम्यार्थम् । अतः सेत्वा-
दिशेषाभावात् ब्रह्मैव परम्, नान्यदिति समाहितम् । ततस्तृतीये यथा भूतादि पादवत्त्वेनोपास-
नीयम्, तथा गौण्यान्यसमानधर्मवत्त्वव्यपदेशस्य किं प्रयोजनमित्याकांक्षायां सेत्वादिधर्मवत्त्वेनोपास-
नीयमित्युपासनार्थत्वं प्रयोजनमुक्तम् । ततश्चतुर्थे स एवायमित्यतिदेशेष्वप्युपासनासंपत्तेः किमर्थो
धर्मातिदेश इत्याशंक्य, यथा चंद्रादित्याग्नितेजसां तेजस्त्वेनैक्ये