अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

५७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ८ सू० २६
णायाभ्यां हि तादृशजन्मसंभवात् । न हि तेषां पूर्वसंस्कारो लुप्यते । अक्षरपर्यन्तं
ज्ञातोत्कर्षश्रवणादुपर्यपेक्षा ।
भाष्यप्रकाशः ।
सातिशयत्वे ताभ्यां तादृशदेवादिजन्मसंभवात् । जन्मनि, 'यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्
सहजं पुरस्तात्' इति मन्त्रोक्तलिङ्गेन जन्मत एव प्रजापतेरुपनीतत्वे, 'यो वै वेदांश्च प्रहिणोति
तस्मै' इति वेदाध्ययनत आक्षेपादपि च सिद्धेः । ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते, क्षत्राय राजन्यं, मरुद्भ्यो
वैश्यमिति श्रुत्या ब्राह्मण्यादीनां देवतात्वात् तासां चोपनयनादिनाऽनुग्रहतपःप्रभृतिभ्योऽपि
मातङ्गविश्वामित्रप्रभृतिषु स्मरणादुपिनयनाभावे ब्राह्मण्यादौ सिद्धे, देवादिष्वपि शतानन्दिश्रुतौ,
रश्मिः ।
ज्ञानार्थं विद्याकर्मणोरतिशयविचारार्थमाहुः जन्मनीति । प्रहिणोतीति । प्रा-पूरणे पूरकः सन्
हिनोति गच्छति हृदि वर्धयति च वेदान् तस्मै विस्तारकाय । अध्ययनं गुरुमुखादक्षरग्रहणम् ।
आक्षेपादिति ब्रह्मत्वेनातिशयतर्कात् । सिद्धेः अध्ययनवेदज्ञानमत्त्यादिभिरतिशयसिद्धेः भगवान्
ब्रह्म कार्त्स्न्येनेति वाक्यम्, श्रद्धारतिर्भक्तिरित्युक्तमित्यतीति । मुख्यदेवे उपनीतत्वरूपाधिकारेण विद्यावेदा-
ध्ययनादिः तदनुकर्म च ते संस्काररूपातिशययुक्ते ताभ्यां तादृशजन्मोक्तम् । अन्येषामप्याहुरतिशयान् ।
ब्राह्मण इति । तैत्तिरीयक इयम् । अतो योगरूढ्यर्थः । आलभतिर्न हिंसार्थ इति सुबोधिन्याम् ।
कृत्स्नम् प्राप्ताविद्यालम्भः स्पर्शः । इतीति मरुतो वै देवानां विशः इत्यन्तया श्रुत्या ब्राह्मणं राजन्यं
वैश्यमित्यत्र ब्राह्मणत्वादिविशिष्टब्राह्मणादिषु शक्तेर्ब्राह्मणादिपदानांमतो ब्राह्मणादिपदोक्तब्राह्मण्यादीनां
देवतात्वमन्यथा लभत इत्युक्तालमनानुपपत्तेः तदुक्तं ब्राह्मणत्वादिदेवतायाः देवा यच्छासनानुसारेण
ब्राह्मणत्वादिदेवताः देहे तिष्ठन्ति लोकस्य तं हरिं सर्वदा श्रये इति । स्मरणादिति ।
'जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद् द्विज उच्यते ।
वेदाभ्यासोद्भवेद्विप्रो ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणः स्मृतः' ॥
इत्युपनयनादिना स्मरणम् । अनुग्रहेण पञ्चमस्कन्धे 'यवीयांस एकाशीतिर्जायन्ते याः पितुरा-
देशकरा महाशालीना महाश्रोत्रियाः यज्ञशीलाः कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु'रिति स्मरणम् । पितुः
ऋषभस्यादेशकराः इत्यनुग्रहमाजः । तपसा ।
'गाधेरभून्महातेजाः समिद्ध इव पावकः ।
तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम्' ॥
इति विश्वामित्रस्मरणम् 'तपोऽनुग्रहाभ्याम् । महाभारते उपनीतस्य पित्राज्ञया चवनार्थं
गर्दभाश्रुमुखेन रथेनहैकायनयार्थं गच्छतो मातङ्गस्य मध्ये देवगर्दभीवचनात् स्वमातरि व्यभिचारिणीत्व-
ज्ञाने स्वस्य चण्डालत्वज्ञानं ततो मातापितरौ त्यक्त्वा तपोर्थं गमनं बहुकालं तपःकरणेन
प्रसन्नादिन्द्रात् ब्राह्मणत्वं प्राप्तमित्युक्तेः स्मरणम् । प्रभृतिपदेन ।
'सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा ।
दृश्यते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः' ॥ इति ।
भारताजगरे युधिष्ठिरवचनरूपं स्मरणम् । तस्मादित्यर्थः । ब्राह्मव्येति ब्राह्मण्यादिरूपेनेति-
रूपे सिद्धे । शतेति शतमानन्दा विचन्ते येषां ते शतानन्दिनो बृहदारण्यके आनन्दमीमांसायामुक्ताः
700

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७०१
अतोऽक्षरप्राप्तेः शुद्धब्रह्मविद्याहेतुत्वात्तदुत्तरोत्तरमुपदेष्टॄणां विद्यमानत्वात्
भाष्यप्रकाशः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति लिङ्गादध्ययने सिद्धे, 'कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता' इति संदर्भेण देवादीनामध्ययने पुराणेऽप्युपबृंहितेऽधिकारयुक्त-
जन्मसंभवादित्यर्थः । नच सातिशयत्वेऽपि पूर्वसंस्कारस्य कालेन लोपादसंभव इति शङ्क्यम् ।
न हि तेषां पूर्वसंस्कारो लुप्यते । यथा नारदस्य । नच मन्त्रार्थवादयोर्देवविग्रहासाधकत्वम् ।
यज्ञोपवीतमन्त्रस्य क्वापि विधौ शेषभावाभावाद्, यस्यै देवतायै हविर्निरुप्तं स्यात् तां मनसा
ध्यायेदिति ध्यानविधेर्देवताविग्रहमन्तरेणानर्थक्यप्रसङ्गादशरीराया देवताया बुद्धावनारोहात् ।
अत एव, वज्रहस्तः पुरन्दर इत्यादयोऽपि विद्यमानगुणप्रकाशन एव स्मारकत्वं प्राप्नुवन्ति ।
अर्थवादा अपि स्तावकत्वं तदैव लभन्ते यदि देवताया विग्रहो भवति । स्तुतेरुत्कर्षा-
वांबकगुणवर्णनरूपत्वेन गुणाभावे असत्कथनं प्रतारकतां संपादयेदतः स्तावकत्वेऽपि विग्रहसाध-
कत्वमक्षुण्णम् । एवं सामर्थ्ये विद्वत्त्वे च सिद्धे शतानन्दश्रुतावक्षरपर्यन्तं शतोत्कर्षभावना-
रश्मिः ।
तेषां श्रुतौ । लिङ्गादिति श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते इति काम इच्छा तस्य विनाशेन हतसेति लिङ्गाच्छन्दयोः
सामर्थ्यात् । सिद्ध इति । तथा च आगमापगमाभ्यां ब्राह्मण्यादिर्न जातिः किं तु देवतेति भावः ।
विशेषस्तु ब्राह्मणत्वादिदेवतावादे द्रष्टव्यः । पुराण इति एकादशस्य चतुर्थेऽध्याये । अधिकारेति
अतिशयेत्यर्थः । न हि तेषामित्यादिभाष्यमवतारयामासुः न च सातीति । कालेनेति । 'कालेन
नष्टा प्रलये वाणी' इति वाक्यात् सृष्टिप्राक्काले अतिशयासंभवः । यथेति प्रथमस्कन्धे स्पष्टः ।
अक्षरपर्यन्तमिति भाष्यमवतारयांबभूवुः न चेति । विधिशेषत्वे तस्यार्थेषु तात्पर्याभावात् । अभ्युपगम्य
विध्यशेषं वाक्यमाहुः यज्ञोपेति । शेषेति तथा च यदि क्वचिदयं मन्त्रः शेषभावं प्राप्तः स्यात्तदा
स्वप्रकाशितफलोद्देवतः क्रतुः स्वापूर्व साधयतीति सिद्धान्तः सर्वोदतो भवेन्न त्वेवमतोयं देवविग्रहसाधक
एव सहजमिति भावः यदपि शब्दमात्र देवता अर्थस्तु प्रातिपदिकानुरोधात् चेतनो वा कश्चित
स्वीक्रियते न तु विग्रहादिमान् । उपासनादौ परध्यानमात्रमाहार्यं तसेति वदन्ति माध्वाः तत्राहूः
यस्यै देवताया इति हविषो निर्वापः कृतः स्यात् । बुद्धाविति 'बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी' इति वाक्यात्
विशिष्ठं ज्ञायते येन तद्विज्ञानं तद्रूपमस्यास्तीति विज्ञानरूपिणी तस्याम् । न च चेतनत्ववैशिष्ट्येन
बुद्ध्यारोहोस्तीति वाच्यम् । अणुत्वेन बुद्धावनारोहात् । यथोक्तं सनादावित्यादि तत्राप्युच्यते
आहार्यं बाधकालीनमिच्छाजन्यं ध्यानं चिन्तनम् । बाधो विग्रहाभावप्रयुक्तविषयाभावजन्य इति ।
अविद्यमानशरीरारोपेणापि शरीरमात्रस्य ध्यानकर्मत्वं न देवतायां देवतात्वेन तस्या अविषयत्वात् ।
शुक्ताविदं रजतमित्यत्र शुक्तौ रजतत्वेन इव । ततश्च ध्यानविषयस्य देवतात्वप्रकाराभावेन देवतात्व-
विशिष्टदेवतायाः ध्यानविषयत्वबोधकश्रुतिविरोधः एतदेवाहूः अत एवेति पदेन । इत्यादय
इति आदिपदेन सहस्राक्षो गोत्रभिद् वज्रबाहुरिति इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छदिति । मन्त्रा इति
विशेष्यम् । वेदो ह्यक्षरमात्रमपि नान्यथा वदतीति भाष्यादाहुः एवेति । उत्कर्षेति उत्कर्षाणामावा-
पका ये गुणाः तेषां वर्णनम् । अक्षुण्णमिति । ननु देवताया विग्रहे सति वेदानित्यत्वप्रसङ्ग इति
चेन्न वैदिकशब्दानां विग्रहसंज्ञान सूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । यदपि नवमस्य चतुर्थाधिकरणे विग्रहादि-
701

ल्पिकः । श्रोत्रियस्येत्यत्र चकारार्थ आह्लादितः यदिWait, "स श्रुतित्वाद्दैकल्पिकः" or "स श्रुतित्वाद्बैकल्पिकः"?स श्रुतित्वाद्दैकल्पिकः->द्वैकल्पिकः! Look at the letters: दैorद्वै? It is द्वै(द with व-फला, ऐ-मात्रा):द्वैकल्पिकः! Wait, then: आह्लादितः यदिorआह्लादः यदि? Look at line 18: आ ह्ला दि तः य दि-> wait, is itआह्लादितः? Wait, आह्लादः । यदि? Look at: आ ह्ला दः । य दिWait, look at line 18-19:चकारार्थ आह्लादः यदिLine 19:आह्लादे डः ।Yes! "आह्लादे डः" is an Unadi sutra! (Unadi: आह्लादे डः, deriving चकार or something from चद्?) So line 18 is:श्रोत्रियस्येत्यत्र चकारार्थ आह्लादः यदिLine 19:आ

रश्मिः ।
परस्मैपदी सेट् युवा रोषशब्दयोः कर्ता अत्रोपदेष्टारौ एकादशचतुर्दशाध्याये 'धर्ममेके प्रशंसन्त्ये' इति ।
सार्धे श्लोके धर्मं वसिष्ठादयोऽष्टादश जैमिनिप्रभृतयश्च । वदन्ति च केचित् 'धर्मादर्थश्च कामश्च
स किमर्थं न सेव्यते' केचिद्धर्मं एव प्रवर्तन्ते वदन्ति च ।
'मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र कामनिषेधयोः ।
नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रत्यवायजिहासया ॥ इति ।
इत्येक उपदेष्टा मनुष्यगन्धर्वोपदेष्टारः आचार्या मनुञ्च सूचयन्ति च भावार्थपादाकरणेन
सर्वोत्तममार्गाङ्गीकरणेन स मार्ग एकादशस्कन्धसप्तदशाष्टादशाध्यायोक्तः । तत्र च—
'इति मां यः स्वधर्मेण भजेन्नित्यमनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दतेऽचिरात्' ॥
'मत्तोद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्व

यहाँ पृष्ठ की देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

७०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० २६
रश्मिः।
इतावन्तः पदार्था उच्यन्ते । मन स्तम्भे चुरादिरा. सेट्. एतस्य मानुरिति रूपं भवति इत्यनिदितो
धातुः सः । गन्धर्वपदेन गन्ध अर्हने अर्ह गतिवाचनयोः भ्वा-प-से अर्ह हिंसायाम् वा । चुरा-आ-से
गतिवाचनहिंसार्थका गलादयस्तथोपि । अर्थनिर्देशकाः प्रायेण भावप्रत्ययान्ताः तथा च मनुष्यान्
गला याचकान्वर्हन्ति गच्छन्ति मनुष्याणां हिंसकान् । अर्ह हिंसायां हिंसन्ति अर्ह हिंसायां ते
मनुष्यगन्धर्वाः एतावन्तः पदार्था उच्यन्ते तेषामानन्दपदार्थः आ-नि-प्रजनादिकर्तृ आसु च नन्दः
'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः' इति न ल्युः छन्दसि विकल्पात् । वर्णलोपो वा भावे षन् । ट्ट नदि
समृद्धौ भ्वा-प-से-षम वैक्लव्ये भ्वा-प-से-किप् ऋद् वृद्धौ दिवादि-प-से-वृद्ध वृद्धौ भ्वा-भा-सेट् यदि च
षष मासे चु-प-से-तदा भास दीप्तौ दीप दीप्तौ इति ज्ञेयम् । श्रोत्रियामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो
भवतीति शारीरकब्राह्मणे आनन्दप्रस्तावे आत्मकामातिरिक्तस्यानुपयोगात् । प्रजापतेर्धर्ममार्गेण
मोक्षाधिकारिण आनन्दस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानानबोध्यान्यतराभयस्य पूरकाः पुत्रादीनां
गत्वा याचकानां ज्ञानानबोध्यान्यतराभयस्य हिंसकानां चाकामतस्य शुश्रूषाश्र श्रोत्रियस्य
चाकामतस्येति श्रुतेः । एवं देवगन्धर्वपदार्थे देव इति दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुति-
मोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु दि. प. से. तस्य न रूपं फलाध्याये प्रत्यक्षोपदेशादिति सूत्रभाष्येण नित्य-
लीलास्वरूपरत्वात् । नापि देवृ देवने तस्य भ्वा-आ-सेटः आत्माश्रयापत्तेः । नापि देवि देवने तस्य
भ्वादेरात्मनेपदिनः सेटः इदित्त्वानुमः प्रसङ्गात् । नापि दिवि प्रीणने तस्य भ्वादेः प-सेटः नुम्प्रसङ्गात्
नापि दिव पीडायां तस्य चुरादेरात्मनेपदिनः सेटः आनन्दप्रस्तावात् । दिव परिकूजने चुरादिरात्मनेपदी
तस्य रूपं देवयति । परिकूजिति पचादिषु पाठात् अच् नन्दिग्रहीति सूत्रेण, देवाः । परि पृ पालनपूरणयोः
सर्वधातुभ्य इन् । कूज शब्दे भ्वा-प-से-भावे स्युट् परिकूजन इत्यत्र करणाधिकरणयोश्चेति सूत्रेण
'नपुंसके भावे क्तः' इति सूत्रेण वा परिकूजनं गीतायाम् ।
'देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ' ॥ इति ।
गन्धर्वपदार्थः समानः । अत्र देवाश्च गन्धर्वाश्चेति द्वन्द्वः बृहदारण्यके देवलोकगन्धर्वलोकयोः
पृथगुपादानात् । तथा च देवा अत्र पूरकस्य पर्यर्थस्य । आ आतारः । नि-प्रजनादिकर्तारः । अत्र
प्र-पूरकाः प्रादुर्भावार्थस्य जनेरर्थः प्र-पूरकाणामपत्यादीनाम् । आ स्मरणे आसूनां कुब्जिप्तानां
प्रजनादिकर्तॄनाम् । अत्र आत्मनः पूरकानां मातापित्रादीनां च पूरकानामिति प्रत्ययार्थः । वन गतौ
वाँ-तु-प-से-अनवलम्भिया तदैवः प्रत्युत्थः आत्मनः । प्रपूरकाणां गन्तॄणां पङ्गूनां सेवकानां कान्ता-
स्रयाणाम् । असनस्य प्रेरणस्य प्रपूरकाय ईरणं क्षेपः पूरकस्य प्रेरणं तस्य कर्तॄणाम् । अहादेरात्मनेपदिनः
सेट् इर गतिकम्पनयोरित्यस्य न रूपं गतेरफलात् आसादनं वा भ्यासौ नि-प्रजनादिकर्तॄणाम्
आसूनां च षद् विशरणगत्यवसादनेषु भ्वा-प-अं-भगवत्सेवायामप्येतेषां कर्तॄणाम् । षड् निपादे
तु-प-अनिद् अभावे विकारसार्थोधिकः । प्रकृतमुच्यते एतेषां कान्तिरिच्छा तस्याः कर्तारः असनं
तस्य कर्तारः आसादनं वा-नि-प्रजनादिकर्तारः आतारस्य सादनं नि-प्रजनादिकर्तारः करणा हिंसितारः
सेवाप्रतिकूलकामक्रोधादीनामपि । गन्तारः सेवायामपि । अत्र रक्षणार्थं रक्षणं भगवतोनि । मक्षितानां
रक्षितांर्वापि भगवति रक्षणाईचर्मप्राकव्यस्य टिप्पण्यां वक्ष्यमाणत्वात् । आदित्यादिषु गतिकान्तौ
स्मृते । प्रीतिः सेवापयोगिपुत्रादिभर्तरि । तुष्टिरात्मनोपि षष्ठाध्यावटिप्पण्याः अवगमः संवादानां
704

[Header]
भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७०५

रश्मिः ।
रक्षसादीनां गमः प्रह्लादनिभिगमनेस्तत् भावे । स च प्रवेशो हि प्र-पूरके भगवत्यपि मनोवेशो मनः
प्रवेशोपि धर्ममार्गस्य प्रजापत्यानन्दपर्यन्तं सत्त्वात्तन्मार्गीयं सर्वं ज्ञेयम् । तन्मध्ये केनापिद्रूपाद्युक्तं
सर्वं ज्ञेयम् । श्रवणमपि भगवतोपि 'कथायां खलुना हरेः' इति श्रीभागवताद्धर्ममार्गेपि क्षामिकर्तेति
उच्यतेवेति सूक्ष्मभाष्यप्रकाशरश्मावुक्तम् । अर्थ याचने अप्युक्ते क्रिया भावे शः तथा च स्वामिनः कर्तारः
अर्थकर्तारः याचनकर्तारः क्रियाकर्तारः इच्छा भावे शः निपातः तस्याः कर्तारः तदनुकूलोत्सीसिकर्तारः
शवांसिः शवांसंस रक्षणादेः कर्तारः आस्तिकर्तारः आपू व्याप्तौ आलिङ्गनम् । आ वि-प्रजनादिकर्तारः ।
आसारः ङिगि गतौ भ्वा-प-से-गन्तारः हिंसाकर्तारः दानकर्तारः मानकर्तारः वृद्धिकर्तारः धनादेरपि ।
उच्यन्ते । तेषामुपदेष्टा भगवान् व्यासः अस्मात्सूत्रान्व्यायते गन्धर्वा उक्तार्थाः उपदेष्टा भगवान्
व्यासोऽस्मात्सूत्रादेव । देवानां गन्धर्वाणां चानन्दतारतम्यं नास्ति सकलतारतम्यादत्रोभयोरानन्द-
तारतम्यं यदुच्येत यौक्तिकं तत् । अतो बृहदारण्यकश्रुत्या देवानां गन्धर्वाणां चानन्दभेदेनात्रा-
नन्दैक्यविकल्पमात्रम् । एतेषां शतानन्दाः पितॄणां रक्षकाणां चरो मृत्युः तस्य लोकाः प्रेषका मासका
वा कालादयः ते लोका येषां तेषामेक आनन्दः प्रकारेण पूरका उच्यन्ते । तथा च पितृणामित्यस्य
रक्षकत्वं मृत्य्वात्मकत्वेन विवक्षितम् । द्वितीयब्राह्मणे मृत्युरस्मात्मा भवतीति श्रुतेः । अस्तेतीदमा
बहुलविविद्या गृह्णन्ते उपलब्धृत्वात् । न ह्येतावतां गृहावेक एव मृत्यात्मेति नियमोस्ति ।
काङ्क्षा ग्लानिकर्त्रोः मृत्युरूपत्वेन निरूपणं मृत्युर्वे तमः इति तृतीयब्राह्मणश्रुत्यात् । तम काङ्क्षायां
ताम्यति दि-प-से-तम ग्लानौ......ष्ठे हर्षक्षये दृष हर्षे दि-प-से-हृष अलीके स्वा-प-सेडिति ।
अठं भूषणपर्याप्तिवारणेषु भ्वा-प-से-मृष अलंकारे म्वादिः आपू व्याप्तौ वृङ् संभक्तौ क्यादिरा-से ।
स्म वैक्लव्ये भज सेवायां सेवृ सेवने भ्वा-भा-से-षिदु गतौ-दि-प-से-एतेषां शतानन्दा आजानानां
देवानामेक आनन्दः आ-वि-प्रजनादिकर्तुः गन्तुर्वा आशुः जानात् जनी सौत्रं तु निरूपणम् । ज्ञियते
सूत्रुः मुजिवृक्ष्भ्यां मुफुक्षुकाविति सूत्रेण खुक् प्रादुर्भावे प्र-पूरकात् आ-विप्रजनादिकर्तुः गन्तुर्वा
आशुः जानात् जनी प्रादुर्भावे प्रपूरकात् आ विप्रजनादिकर्तुः आशु दुङ् दृङ् अनादरे नञ् नक
विनाके डमू प्रत्ययः विकारसार्थः । वीप्रजनं कान्तिगलसनासादनेषु बाहुलकात् डिः वातेर्डिर्वा
प्र-पूरककर्तुः जन शब्देन गन्तुर्कतुः । कान्तिकारकात् गन्तुः । असनकारकात् आसादनकारकात् ।
शुक्खुफाभावात् अन्यतेः ज्ञानच् [सूत्रं तु 'हलः श्नः श्नानश्वौ' । छन्दसि शायजपि अनिश्रुम्दा-
प्कनविति] एतस्माज्जायन्ते एतज्जातानां मानुषभानन्द इति पक्षान्तरे । ज्ञा अवबोधने हलस
रूपनावाना इति तेभ्यो जायन्ते इत्याजानजा तेषां देवानाम् । पञ्चम्यामजाताविति डः । जनेरेव हल-
ङ्गात्त अन्येभ्योऽपि इति डः एतेषां शतानन्दाः कर्मदेवानां देवानामेक आनन्दः । कर्मदेवत्वं कर्मणा
देवत्वं संपद्यन्ते ये तत्त्वम् । कर्मणा देवत्वमपि संपद्यन्ते इति बृहदारण्यकज्योतिर्र्ब्राह्मणात् ।
शतदेवताक्यतया तैत्तिरीये 'ये कर्मणा देवानपियन्ति' इत्यस्याः अर्थः । देवपदार्थः पूर्वोक्तः एतेषां
शतानन्दाः देवानामेक आनन्दः । देवपदार्थस्तूक्तः । एतेषां शतानन्दा इन्द्रस्यैक आनन्दः ।
इदि परमैश्वर्ये इन्द्तीति इन्द्रः ऋजेन्द्रेत्यादिना रक् परः पाठकः पूरकश्च ज्ञायते येन सोऽक्षरः यद्वा
नरो याति परमः तस्य ऐश्वर्यं ईश ऐश्वर्ये 'इन्द्रस्य सुष्मः सखा' इति श्रुतेः परनैश्वर्याश्रयः ।
सर्वं ऊर्ध्वोनयानोचः गार्ग्यस्तु श्रीभागवतीकादशस्कन्दसप्तदशाष्टादशाध्याययोक्तः । यद्यपि प्रजापति-
नैर्मल्यप्रदेशेन सार्वेण तवाप्यधिकारिभावेन न शुध्यते सखिलेन ज्ञानाभ्यात् गार्ग्यनामम् । एतंच
[Footer]
705

यनंorकर्मेति वेदाध्ययनं? Let's read: कर्मणीति क्रियते इति कर्मेति वेदाध्ययनं 'साङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इति अर्थस्यात्यन्ताप्र-Wait,अर्थस्यात्यन्ताप्रवेशात्(next line:विवेशात्कर्मपदेनैव? No, line 30 starts with विवेशात्? Ah, प्र-at end of L29,वेशात्on L30? Look at L30:विवेशात्? Wait, प्र-on L29, so L30 isवेशात्orविवेशात्? Let's look at L30 first word: विवेशात्कर्मपदेनैव? No, is it प्र-at L29 end? At L29 end:अर्थस्यात्यन्ताप्र-At L30 start:विवेशात्? Wait, why would it be प्रविवेशात्? Wait, प्रवेशात्! Is the first letter of L30 वे? Look at L30 start: वेhas an e-matra, but wait, there is a letter before it:वि? No, look at the glyph: it's वेorवि? Wait! In प्रवेशात्, प्र-` is at

)
Then:
द (6) - wait, is it 'तद्व्याप्यपदार्थः'?
Look at the glyphs:
त, then an conjunct: द्य or द्व or व्याप्य?
Wait, there is 'स्त', then:
द् (d)
या (yā)
प (pa)
दा (dā)
र्थः (rthaḥ)
Wait, is that 'तद्यापदार्थः' or 'तद्व्याप्यपदार्थः' or 'तद्वाच्यपदार्थः'?
Wait, look at: 'वाच्य'? No, it doesn't look like 'च्य'.
What about "तद्याप्यपदार्थः"? No, "तद्व्याप्यपदार्थः"?
Wait, let's look at:
'त' then 'द्या'? Could it be 'तद्यावत्पदार्थः'?
Wait, what is the word in the text being commented on?
Look at line 8:
"तथात्वेऽपि क्रियमाणे कर्मणि श्रुतिविरोध इत्यर्थः ।"
Wait, why does Raśmi say:
"... इति ब्राह्मण्यादि... स्वाभावे प्रकारत्वात् ।"
What is the word before "इति"?
Look at line 15:
"अन्यथात्व इति"?
Wait! Is that word "अन्यथात्व"?
Look at the letters of the bold word in line 15:
अ (a)
न्य (

करणं च द्योतयति । अथवा सर्वपदार्थानामनेका प्रतिपत्तिर्बहुधोपयोगो वेदे
दृश्यते । यथा चतुर्धाकरणादि, परिधिप्रहरणादि, तुषोपवापादि, तद्विद्यमाने
क्रियते, नाविद्यमाने । तथा यत्र ये पदार्था न सन्ति तत्र कर्म तदभावेऽपि
भवति । तथाहि दृश्यते । पर्वते सोमवाहकाऽनोऽभाववत् । 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त
देवाः' ।
भाष्यप्रकाशः ।
अग्निहोता आश्विनाध्वर्यू उभौ हि वै देवाना५ शमितारौ अग्निगुधापापचेत्यादिश्रुत्या ज्ञेयम् ।
प्रकारान्तरेण हेतुं व्याकुर्वन्ति अथवेत्यादि । नाविद्यमाने इत्यन्तमेकधा प्रतिपत्तिर्व्याख्याता ।
प्रकारान्तरं दर्शयन्ति तथा यत्रेत्यादि । सोमवाहकाऽनोऽभाववदिति । सोमवाहकं यदनः
शकटं तदभाववत् । तथा च कृष्णलेष्ववघातो यथा वैतुष्यरूपद्वारबाधाल्लुप्यते, तथात्र मार्गरूपद्वार-
बाधादनोऽपि लुप्यत इति तस्मि

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७०९
'इति संभृतसंभारः पुरुषावयवैरहम् ।
तमेव पुरुषं यज्ञं तेनेवाजायमीश्वरम्' ॥
इत्यादिवाक्यैः सर्वसंभृत्युपपत्तिश्च । आधुनिकान् प्रति वेदविभागाज्जैमि-
नेस्तथा निर्णयः । तस्मात् कर्माधिकारः कर्मकरणं चोपर्यपि सिद्धम् ॥ २७ ॥
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥
ननु मास्तु कर्मकरणे विरोधः । शब्दे तु भविष्यति । अर्थज्ञानानन्तरं हि
कर्मकरणम् । वेदादर्थज्ञानम् । तत्र साध्यादीनां वेद एव कर्मकरणं श्रूयते । तत्र
भाष्यप्रकाशः ।
त्यादि । एतेन देवतासद्भावोऽप्युक्तः । पुरुषावयवरूपाणां तेषां सम्पादिति । तथाच प्राथ-
मिकानां यागे भगवान्नेव देवतातत्स्थानापन्नः । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्तीति । अतो देवता-
न्तराभावेऽपि न तेषां कर्मकरणे विरोध इत्यर्थः । तर्हि जैमिनीयस्मृतेः का गतिरित्यत आहुः
आधुनिकेत्यादि । तथा चासर्वज्ञान् प्रत्येकवेदज्ञस्य मनुष्यमात्राधिकारनिर्णय इत्यर्थः । तेन,
'जैमिनीये च वैयासे न विरोधोऽस्ति कश्चन' इति पुराणवाक्यमपि समर्थितं ज्ञेयम् ।
अन्ये तु देवानां विग्रहाङ्गीकारे एककालिकनानायागेषु तत्सन्निधानविरोध इत्येवं व्याख्याय
सौभर्यादिवद्योगेनानेकशरीरग्रहणमनेकप्रतिपत्तिपदार्थत्वेन व्याख्याय समादधते ॥ २७ ॥
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ आद्यशङ्कां व्याकुर्वन्ति
नन्वित्यादि । पूर्वोक्तरीत्याधिकारव्यवस्थापनेन देवेषु कर्तृत्वापादनात् तैः कर्मकरणे मास्तु
रश्मिः ।
वदिष्यन्तः पुराणमतप्रतिपन्नप्रकारान्तरं च वदन्तः प्रतिनिधिरूपप्रकारान्तरं वदन्त एव हेतुमाहुः
पुरुषेति । एतेनेति संभृतेति भाष्यमपि विवृतम् । यज्ञेनेति श्रुतौ यज्ञपदार्थद्वयमुक्तम् ।
ग्रन्थकर्तृमते पुराणेनोपबृंहणं श्रुतेरिति श्रुत्युपबृंहणं ज्ञेयमत एवोपबृंहकत्वेन संभृतेति भाष्यमुप-
न्यस्तम् । प्रतिनिधिः षष्ठस्य तृतीये पादे चतुर्थेऽधिकरणे व्रीह्यादिद्रव्याभावे तत्प्रतिनिधिनिष्पाद्यं
कर्म भवति न तु श्रुतद्रव्याभावे कर्मलोप इति चिन्तितम् । एकं सद् ब्रह्म । देवेति इदं देशादेरप्युप-
लक्षणम् । भाष्ये । इत्यादीति आदिपदेनेतिहासोक्तं प्रकारान्तरं 'स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च' इति गीतोक्तं
प्रकारान्तरम् । शोभनैर्निगमैर्युतस्य भाष्यशब्दार्थयोः सङ्गरहितस्य वेदसाध्ययनं यज्ञ इति । जैमिनीति
षष्ठाध्यायोक्तस्य चातुर्वर्ण्यमविशेषादित्यधिकरणरूपायाः । प्रत्येकेति प्रथमस्कन्धे सामगो जैमिनिः
कविरिति सामगुरेकैकवेदज्ञस्य । तेनेति सूत्रभाष्ययोः जैमनिनाम्ना । अन्ये त्विति शंकराचार्य्यादयः ।
सौभर्यादीति नवमस्कन्धस्य षष्ठेऽध्याये इदमुपाख्यानमादिपदेन योगी इदं च रामानुजभाष्ये
शंकरभाष्ये तु बृहदारण्यकशाकल्यब्राह्मणस्था श्रुतिः 'कति देवा' इत्युपक्रम्य त्रयस्त्रिंशत्त्वेन देवा
इत्येकैकस्यैव देवतात्मनोऽनेकरूपतां दर्शयति प्राणैकरूपतां च दर्शयति कतम एको देव इति प्राण इतीति
श्रुतेः । स्मृतिश्च ।
'आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
योगी कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महींश्चरेत्' ॥ इति स्थितम् ।
अत्र देवतात्वेनानेकप्रतिपत्तेरविरोधः । सिद्धान्ते तस्य स्वयजने किं फलं वृत्तमिति चिन्त्यम् ॥ २७ ॥
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ भाष्ये ।
वेदादेरिति पदमन्यपदापेक्षितैः सत्त्वात् । प्रकृते । 'उत्पत्तरावित्यादि प्रबन्धाद्विकलितम् ।
709

७१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० २८
ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । अन्यकल्पनायां त्वनवस्था । व्यवस्थापकाभावात् । वेदो
वस्तूनां वृत्तान्तं वदन् वस्तूनामधिकारं वदेत् । वदन् वा कथमनित्यो न भवेदिति
चेन्न । अतः प्रभवात् । अतः शब्दात् प्रभवः शब्दोक्तपदार्थानाम् ।
वेदोक्ताः सर्व एव पदार्था आधिदैविका एव पुरुषावयवभूताः । सर्वानु-
कारित्वाद् भगवतः । अतो नामप्रपञ्चो वेदात्मको भिन्न एवाङ्गीकर्तव्यः । स
केवलं शब्दैकसमधिगम्यः । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इति । अतस्तस्य प्रपञ्चस्य
भाष्यप्रकाशः।
विरोधस्तथापि शब्दे तु भविष्यति । कथमित्याकाङ्क्षायां व्युत्पादयन्ति अर्थेत्यादि । ज्ञाने
कर्मकर्तृविरोध इति तत्र वेदजन्यज्ञाने विचार्ये तस्य ज्ञानस्य साध्याख्यदेवसाध्ययागात्मक-
कर्मरूपविषयसापेक्षत्वात् तत्कर्तॄणां साध्याख्यदेवानां तद्यागार्थं प्रवृत्तत्वेन वाक्यार्थप्रमिति-
समये तस्य विषयत्वाभावेनोत्पत्तौ इतो चात्माश्रयाज्ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । श्रुतौ यागकर्तृणां
भूतत्वेन निर्देशाज्ज्ञानविषयभूतानां समनन्तरभाविज्ञाने कर्मकर्तृविरोध इति वा । न च ते
साध्याख्या देवाः, सा यागव्यक्तिभ्यान्यैवेति युक्तम् । अन्यकल्पनायां त्वनवस्था । व्यवस्था-
पकाभावात् । तस्माद् वेदो वस्तूनां वृत्तान्तं वदंस्तेषामधिकारं वदेत् । ततश्चेवमधिकारं वदंस्त-
दानीमर्थाभावेन शब्देऽर्थसंबन्धस्याशक्यवचनत्वादानीन्तनेन तेन संबन्धं प्राप्नुवन् पदपदार्थ-
संबन्धद्वारा शब्दस्य पाञ्चाल्यत्वं संपादयन् कथमनित्यो न भवेत् । तथाच देवानां कर्माधिका-
राङ्गीकार एवं शब्दे विरोध इत्यर्थः । परिहारांशं व्याकुर्वन्ति अतः शब्दादित्यादि । प्रभव
इति प्रकर्षेण भवो विद्यमानता । तथाच शब्दोक्तपदार्थानां शब्दादेव नित्यतावधारणात् पूर्वोक्तो
विरोध इत्यर्थः । तदुपपादयन्ति वेदोक्ता इत्यादि । सर्वानुकारित्वादिति सर्वमनुकारि
यस्य तादृशत्वात् । अतोऽनुकारिणः सकाशादनुकार्यस्य भिन्नत्वात् । अत इति वेदेकवेद्यत्वेन
लौकिकप्रमाणाविषयत्वात् । वेदात्मक इति ज्ञानात्मकः । तथाच साध्यादिभिर्देवैर्वेदाइद्द-
गम्यमानस्य प्रपञ्चस्य भिन्नत्वात् तेनैव सह पदानां संबन्धान्न ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधो, न वा
रश्मिः।
ज्ञाने कर्मकर्त्रीति भाष्यात् । ज्ञाताविति वृत्तिमात्रे । ज्ञान इति शाब्दे कर्मकर्तॄणां देवानां साध्यादीनां
भूतवर्तमानत्वाभ्यां विरोधः सहानवस्थानात् । श्रुताविति 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' इति श्रुतौ
अयजन्त इति लङा तथा निर्देशादित्यर्थः । ज्ञानेति भूतवर्तमानत्वाभ्यां कर्मकर्तृविरोधमुक्त्वा
कर्मकर्तृत्वार्भ्यां विरोधमाहुः ज्ञानचीति । साध्यादीनां कर्तृत्वेन ज्ञानविषयभूतानां कर्मत्वेन समनन्तर-
भाविशाब्दज्ञाने । अन्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स न च त इति ते भूतत्वेन प्रतीयमाना सा भूतत्वेन
प्रतीयमाना । शब्दादेवेति । ननु 'वाचा विरूप नित्यया' इति श्रुत्या शब्दरूपया वेदस्य नित्यत्वेप्यर्थस्य
नित्यत्त्वां कः शब्दः इति चेन्न 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा' इति श्रुत्यात्
विरूपया विविधरूपया । न उच्छित्तिर्येषां ते अनुच्छित्तयः अनुच्छित्तयो धर्मा यस्यैतदनुच्छित्तिधर्मा ।
सर्वमिति सर्व जगत् अनुकार आत्मानुकारो यस्यास्ति तादृशं यत् संबन्धि सदेव । अत इति
इदं भाष्यीयं पदं व्याख्येयम् । अनुकारि जगत् अनुकार्य आत्मा ज्ञानात्मक इति । 'औत्पत्तिकस्तु
शब्दस्यार्थेन संबन्धः' इति जैमिनिसूत्रात् । 'नारायणपरा वेदाः' इति वाक्यात् । भिन्नत्वादिति
आधिदैविकत्वेन भिन्नत्वात् । भूतभावित्वे कर्मकर्मप्रतिपादकवेदयोरनुगम्येते नित्यत्वे तयोः शुद्धत्वान्नित्ये
710

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७११
नित्यत्वान्न विरोधः शब्दे । कथमेवमत आह । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्यक्षं ताव-
दिदानीमपि यजमानो यजमानकुल्यस्त्वृत्विजश्च स्वकुल्यं वेदादेवावगच्छन्ति ।
न चाकृतिमात्रवाचकत्वेनाविरोधः । सर्वत्र लक्षणाप्रसङ्गात् । यः सिक्तरेताः
स्यादित्यादिषु विरोधश्च ।
भाष्यप्रकाशः ।
वेदानित्यत्वम् । भूतभावित्वव्यवहारकालेऽपि तद्धर्मवत्त्वेन तस्य सत्त्वात् । अन्यथा भूतत्व-
भावित्वयोर्निराश्रयत्वप्रसङ्गेन तयोर्धर्मत्वस्य व्यवहारस्य चोच्छेदप्रसङ्गात् । अतो न विरोधः
शब्द इत्यर्थः । अत्र प्रत्यक्षविरोधमाशङ्कते कथमित्यादि । युक्तिं व्याकुर्वते प्रत्यक्षम-
त्यादि । वेदादेवावगच्छन्तीति । सिद्धमेव कुल्यं वेदादेव वृद्धव्यवहारादिनावगच्छन्ति ।
तथा च यथा कर्म तदेकगम्यं तथा पदार्था अपीत्यर्थः । ननु

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

यानुसरणेनाविरोधसाधनमसङ्गतमित्यर्थः । अनुमानपक्षस्त्वतिशिथिलत्वाद् भाष्ये नोद्धृत इति
ज्ञेयम् । नन्वस्तु लक्षणा, जैमिनेरप्यभिमते आदरणीयत्वात् प्राचीनवृत्तिकारैरेकवाक्य-
सैवादृतत्वादित्यत आहुः य इत्यादि । अयमर्थः । न हि सर्वत्र वेदे शक्ता एव
शब्दाः प्रयुज्यन्ते । किंतु यौगिका अपि । यथा, यः सिक्तरेताः स्यात् प्रथमायां तस्य सिकता-
मुपदध्यादिति सिक्तरेतःपदम् । न हि तत्राकृतिः काचित् संभवति, या व्यक्तिरूपं सिक्तरेत-
समाक्षिपेत् । किंतु सिक्तरेतस्त्वं तत्रोपाधिः । स च रेतःसेकानन्तरभावित्वाद नित्य इति ।
अवयवशक्त्या बोधनेऽपि सिक्तत्वं सेकानन्तरभावित्वाद नित्यमतस्तत्र पदसंबन्धाङ्गीकारे शब्दा-
नित्यत्वस्यापरिहारो दोषतादवस्थ्यमित्यर्थः । ननु नास्माभिर्जातावुपाधौ वा शक्तिराद्र

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१३
न च प्रवृत्तिनिमित्तस्यैव वाच्यत्वम् । प्रवृत्तिवैयर्थ्यापत्तेः । संकेतग्रहविरो-
धाच्च । सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवत्त्वस्यानुपस्थितियोधः । संकेतग्रहेऽपि ।
भाष्यप्रकाशः।
तु पदप्रवृत्तिनिमित्ते । स कोऽप्यस्तु । तस्य नित्यत्वान्न कोऽपि दोष इत्यत आहुः न च
प्रवृत्तीत्यादि । प्रवृत्तिनिमित्तस्य धर्मस्य सर्वत्र नित्यत्वैवेति नियमाभावान्नित्यसंबन्धाभावे
च तेन व्यक्त्यनाक्षेपात् तां विना कार्यासंभवे पदप्रवृत्तिवैयर्थ्यापत्तेरित्यर्थः । अथ तादृशस्या-
प्यर्थबलादाक्षेपकत्वमाक्षेपश्चोपनय इति विभाव्यते तदा दूषणान्तरमाहुः संकेतेत्यादि । तादृ-
शस्थले हि संकेतग्रहो व्यवहारादिना वाच्यः । तत्र व्यवहारादिस्तु व्यक्तावेव पर्यवस्य-
त्यनुपस्थिते प्रवृत्तिनिमित्ते संकेतं ग्राहयिष्यति । यदि च नागृहीतविशेषणन्यायेनोपस्थिति-
रङ्गीक्रियते तदापि समानसंवित्संवेद्यत्वापातेन विशिष्ट एव शक्तेः पर्यवसानमनित्यत्वानुद्धार
इति तद्विरोधादित्यर्थः । ननु मास्त्वेकदेशिमतं तथापि वैदिकसृष्टेरतिरिक्तत्वाङ्गीकारे तस्या
अगोचरत्वेनानुपस्थितत्वात् तत्र संकेतग्रहो दुर्लभ इत्यत आहुः सर्वस्येत्यादि । तथाच पूर्वेषां
ब्रह्मादीनां भगवद्दर्शनेनोपस्थितेः सुकरत्वाददोषः । ततोऽर्वाचीनानामिदानीन्तनपर्यन्तानां तु
रश्मिः ।
वाच्यम् गोत्वव्यक्तिप्रसिद्धीप्रसंगात् भवति तु गौरितीत्यादिनैयायिकोक्तदूषणानि ज्ञेयानि । स क इति
स पदार्थः । प्रवृत्तीति यथा घटपदप्रवृत्तिनिमित्तं घटत्वम् । इति नियमेति जातिमात्रे नित्यत्वा-
नियमोस्तु न तु सिकतेरतस्त्वादिषु सामान्यत्वादिषु च । उपनयः इति तर्कः एकवित्तिवेद्यत्वं वा ।
संकेतेति अस्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छानुरूपः संकेतः शक्तिः, अभिधा च तस्य ग्रहो
व्यवहारादिभिः ।
'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्व्यवहारतश्च ।
वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥
व्यक्ताविति घटोयमित्यादिषु अन्येषां जातावभावात् । यदि चेति दण्डीत्यादौ न गृहीत-
दण्डरूपं विशेषणं यथा सा बुद्धिर्न विशिष्टं घटदण्डिरूपमुपसंक्रामतीति यथाह विश्वनाथः सिद्धान्त-
मुक्तावल्यां विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति । एवं विशेषणीभूतजात्याद्यग्रहे विशिष्टाग्रहः
संदर्शितः । अनित्यतेति व्यक्तीनामनित्यत्वेनानित्यतानुद्धारः तस्य संकेतग्रहस्य विरोधात् ।
अगविति । वृद्धव्यवहाराद्यगोचरत्वेन प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धागोचरत्वेन वा । भगवदिति
भगवद्दर्शनेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वरूपसंबन्धग्रहस्ततो भगवान् भगवत्पदवाच्योऽस्त्रीत्यत्र भगवत्पद-
वाच्यभिन्नो भगवन्निष्ठा सचेति शाब्दबोधः । उपमितौ तु भगवत्पदवाच्योयमिति प्रतीतिः । मादृशास्तु
यासौ पूर्वमस्माभिरदृष्टा गौः सा नेतरावयवेन सदृशीप्रतीतिमाहुश्चोपमितेः । अतो भगवान् भगवत्पदवाच्य
इति शाब्दबोधः । दृष्ट एव श्रेष्ठ इत्युपपत्तिरिति मान्यात्स्नेहे जाते तत्साम्याभ्याम् ।
'वेदाक्षराणि यावन्ति कथितानि द्विजातिभिः ।
तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः' ॥
इति वाक्यविसंवाद्याः 'तमुस्तोतारः पूर्व्यं यथाविद ऋतस्य गर्भं जनुषापिपर्तन आस्य
जानन्तो नामचिद्विविक्तन् महस्ते विष्णोः सुमतिं भजामहे' इति श्रुत्या ऋषितेन भगवदिच्छया
हर्षावेशेन भगवच्छास्त्रेषु प्रसिद्धाः भगवतः ।
713

रश्मिः ।
'आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः' ॥ इतिवाक्यात् ।
'भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया ।
तदध्यवस्यत्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवेत्' ॥ इतिवाक्यात् ।
मनीषया पदपदार्थसंबन्धरूपायाः शक्तेर्ग्रहः । ननु भगवद्दर्शनं पदार्थो यस्मिन्निति रूपं तत्र
कानि पदानीति चेन्न मनीषायाः पदपदार्थसंबन्धग्रहे कारणत्वात् । ननु पदानि तदानीं न सन्तीति
चेन्न 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः' इति वाक्यात् मनीषायां वेदरूपपदसत्त्वात्
तथा च श्रुतिः 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्म-
बुद्धिप्रकाशम्' इति ब्रह्मणो भगवद्दर्शनं गोपालतापिन्येऽस्ति यो विधातस्मै गोपायती कृष्णः
यस्तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशमिति पूर्वपादानन्तरं पादद्वयं गोपालतापिन्ये । अत्रात्मबुद्धिरात्मनो
मनसो वर्तनमेकादशधा 'एकादशामी मनसो हि वृत्तयः' इति वाक्याद्यद्यपि वक्तुं शक्यते तथापि
वेदप्रसङ्गादात्मनां वैदिकपुरुषशरीराणां वृत्तिवर्तनं हरिनाम्नां ग्रहणमिति यावत् । तस्य प्रकाशरूपं
'मुमुक्षुर्वै शरणमनुप्रपद्येत्' इति श्रुत्यंशेनान्वयः । एवं च वेदा नामसु शक्ताः क्रियायां वेति संकटे
'यावानर्थ उदपाने' इति गीतारूपवाक्यशेषात् इतिहासशरणानां पूर्वोक्तयोर्वैदिकानां क्रियारूपोऽर्थ
इति । यद्वा । भगवद्दर्शनेनोपस्थितेरित्यस्यायमर्थः । भगवद्दर्शनान्निजोपस्थितेरिति । अभेदेके ।
प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति वार्तिकेन तृतीया । तदुक्तं प्रस्थानरत्नाकरे अथ प्रसङ्गादिदं विचार्यते
वैदिकपदपदार्थानां भिन्नत्वात् कथं तत्र संबन्धग्रहः कस्य वा संबन्धस्य ग्रह इति । तत्र भगवद्ध्यया
वृद्धव्यवहारादिनेति ब्रूमः । अत्रादिपदेन उपमानाप्तावाक्ये ग्रहीतव्ये कथमिति चेदुच्यते यो वै
ब्रह्माणमिति श्रुतौ ब्रह्मणो वेदपाठनसाक्षाद्बुद्धिप्रकाशनस्य चोक्तेः । अत्राप्तवाक्याच्छक्तिग्रहः । पुरुषसूक्ते
तु शक्रस्य वृद्धव्यवहारेण 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते । धाता
पुरस्ताद्यमुदाजहार शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशश्चतस्रः तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय
विद्यते' इति । अत्र यज्ञः नाम कर्ता वृद्धः प्रयोजकः प्रयोज्यवृद्धो धाता उदाहारकत्वात् । शक्रो
बालस्थाने शकु शक्नो स्फातिमन्तीतिरक् शक्नोति स्म । प. भ. । उपमानाच्छक्तिग्रहो यथा पुरुषसूक्ते
सहस्रशीर्षा पुरुषः अन्तस्तद्धर्माधिकरणोक्तः 'अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्' इति श्रुतेः । एतस्य वैश्वानराधि-
करणोक्तविरुद्धधर्माश्रयत्वेनाभिव्यापकरूपे मक्तमनोरथाविषये साकारे ब्रह्मणि यतो वाचो निवर्तन्ते
इति श्रुतिविषये परब्रह्मपदस्य संकेतग्रहः । तथाहि विराट्सदृशं परं ब्रह्मेति भाष्यादवगत्य अपि
संराधने कृते परब्रह्म पश्यति ततः इदं वस्तु परब्रह्मपदवाच्यमित्युपमितिरियं प्रत्यक्षेन्तर्भवतीति
प्रस्थानरत्नाकरे । तथा च सर्वस्येति भाष्यस्यायमर्थः ।
'पदज्ञानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः ।
शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी' ॥ इति
भाषापरिच्छेदेन शक्तानां वर्णपदानां वर्णविज्ञानसत्त्वेपि द्वारभूतस्य पदार्थोंपस्थितेर्विषय-
त्वादिदैविकत्वेनामावादभावेन शाब्दबोधकारणवैकल्यरूपो दोषः प्राप्तः स न । आधिदैविकाना-
मप्यर्थानां भगवत्त्वापेन रूपेणाधिदैविकानामप्युपस्थितेरिति । संकेतग्रहः सहकारी तत्सत्त्वेपि वैया-
करणास्तु अर्थसापेक्षशब्दस्वरूपमेव वाचकत्वापरनामकं शक्तिःकारणत्वादित्याहुः, सिद्धान्ते तु
सानुकूलतापरपर्याया अनादिवाचकरूपा अर्थगोपाविर्भावकशक्तिरितिफैन नच गौरवम् । परस्य

जमदग्नीनां पञ्चावत्तमित्यनुमानम् । न हि स्वयं जामदग्न्य इति प्रत्यक्षोऽनु-
भाष्यप्रकाशः ।
संप्रदायपारंपर्यात् सर्वस्य भगवदनुकारित्वेन लौकिकतत्सद्दशतयोपमानेन संकेतग्रहसौकर्याददोषः ।
अन्यथावादिनां त्वज्ञानमेवातो न कोऽपि दोष इत्यर्थः । अतो जैमिनिमते वेदाङ्गाधर्मवगतिरिव
व्यासमते वैदिकपदार्थानामप्यवगतिरिति कर्मावगतिप्रत्यक्षेण साधितम् । अनुमानेन साधयितुं
श्वाहुः जमदग्नीत्यादि । नच मनुष्यत्ववत् तदपि प्रत्यक्षमिवि वाच्यम् । भारते ब्राह्मण्यविचारे,
'जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ।
सर्वे सर्वास्रपत्यानि जनयन्ति सदा नराः' ॥
इति कथनात् । 'द्वयपराधात् कर्तुश्च पुत्रदर्शनम्' इति जैमिनीयसूत्रेऽपि पुत्रदर्शनमात्र-
कथनेन तज्जात्यदर्शनसूचनात् । प्रवरानुमन्त्रणश्रुत्या, 'यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम्'
इति श्रुत्या च तथा निश्चयात् । नच, बीजाद्योनिर्बलीयसीति प्रसिद्धेर्मातृगोत्राद् गोत्रनिर्णय
इति वाच्यम् । 'माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः' इति शास्त्रापेक्षया तस्या
रश्मिः ।
शक्तिर्विविधैवेति श्रुतेः । विस्तरः प्रस्थानरत्नाकरेऽस्ति । वर्णेपु पदेषु च शक्तिः वाक्येषु तु बुद्धिपरि-
कल्पिता । संप्रदायेति प्राचां व्यवहाराप्तवाक्योपमानविवृतिपारंपर्यात् । तेषूपमानमाहुः सर्वस्येति
सर्वस्यानुकारोऽनुकरणं भगवदनुकारोऽस्यास्तीति भगवदनुकारी तत्त्वात् । लौकिकभगवत्सद्दशतयो-
पमानेन । तद्यथा लौकिको भगवान् विराडात्मा तद्गृहिर्गर्भादिभिः भृग्वादिसप्तर्षिपर्यन्तैः देवदा-
नवगुह्यकादिभ्यः उक्तं वैदिकविराडवयवसद्दशा लौकिकविराडाख्यातवाचकपुरुषसूक्तोकपदवाच्या इति
पश्चात् देवदानवगुह्यकादिभिः यागादिषु ते पदार्था विराडाख्याता दृष्टा तत्र वैदिकविराडवयव-
सादृश्यज्ञानं यज्जातं तदुपमितिकरणं तदनन्तरं वैदिकविराडवयवसद्दशाः लौकिकविराडाख्यातवा-
चकपुरुषसूक्तोक्तपदवाच्या इत्यतिदेशवाक्यार्थस्मरणं यज्जायते तदेव व्यापारः तदनन्तरं तल्लौकिक-
विराडाख्यातवाचकपुरुषसूक्तोक्तपदवाच्या इति ज्ञानं यज्जायते तदुपमितिरिति । तथा च सादृश्यज्ञानेन
लौकिकं भगवत्सद्दशताप्रकारेण लौकिकभगवत्सद्दशविशेष्यकेनोपमानेन संकेतग्रहसौकर्याददोषः
संकेतग्रहाभावरूपः स न इत्यर्थः । अन्यथेति अनुमाननिवेशनकल्पकत्वं वदतां त्वज्ञानमित्युक्तम् ।
तत्प्रस्थानरत्नाकरे स्पष्टम् । इत्यर्थ इति इति सर्वसेति भाप्यास्यार्थः । अवगतिरिति नाविदै-
मिकत्वेनावगतिरित्येवम् । कर्मेति कर्मणां याजमानादीनामवगतिरिदानीमपीति भाष्योक्तरीत्या प्रत्यक्षं
तदात्मकेन प्रत्यक्षेण । साधितमिति अनुमेति । तदिति । जैमिनिमते वेदाङ्गाधर्मवगतिरिव
व्यासमते वैदिकपदार्थानामप्यवगतिरित्येवमनुमानेन साधयितुमाहुरित्यर्थः । जमदग्नीत्यादीति ।
भाष्ये । अवत्तं अवदानम् । प्रकृते । स्वयं जामदग्न्यमिति पाठमङ्गीकृत्याहुः न चेति । तदपीति
जामदग्न्यत्वमपि । मान्ये भावप्रधानत्वादतच्छब्दस्य । येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेनेन्द्रियेण तद्गता जातिः
तदभावश्च गृह्यते इति । प्रवरति तस्य मे अग्निरुग्द्रष्टा वायुरुपश्रोताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः
पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुः य एवास्मि स सन् यजे इति श्रुत्या । तस्याः प्रसिद्धेः ।

"?
No, look closely at line 31 end:
"प्र" - "व" - "र ्" - "त" - "त" or "प्रवर्तत"? Wait, is that a visarga after प्रवर्तत?
Wait, what about the word before "प्रवर्तत":
Is that "प्रवर्तत"? Or "पुरुषः प्रवर्तत"?
Wait, in Mimamsa: "विधीयते पुरुषः प्रवर्तते" or "विधीयते, पुरुषः प्रवर्ततेति"?
Let's check line 31 carefully:
"तस्य तिरोभावः । स एवार्थः । लौकिकस्तु संसारहेतुत्वादनर्थः । अत एव विधीयते पुरुषः प्रवर्तत"
Wait, does it say "पुरुषः प्रवर्तते"? The 'ते' might have its matra very close or faint. But let's look at line 32: "इति ।"
So it could be "प्रवर्तत इति" (sandhi: प्रवर्तत इति or arsha) or "प्रवर्तत इति" -> wait, "प्रवर्तते इति" -> "प्रवर्तत इति"! By sandhi: "प्रवर्तते + इति = प्रवर्तत इति" (लोपः शाकल्यस्य)!
Yes! 'प्रवर्तते' before 'इति' becomes 'प्रवर्तत इति'! That is standard Sanskrit sandhi!

Line 32:
इति । अत्र भौतिकयज्ञपदार्थेषु भगव

ो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न"?
Wait, let's look at the word before "गोत्रे":
य (ya) with ño? "यञो"?
Wait, 4.1.106 is an apavada or extends something.
Wait, look at line 14:
"यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न"
Wait, does it say "यञो" or "यूनि"?
Look at the characters:
य with anusvara/o-matra: य-ञो (yañor) or यूनो?
It has a loop like ञ or न?
Wait, look at line 18: "यूनश्च कुत्सायां".
Here in line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" - wait, in Vritti to "मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः":
"मधु बभ्रु इत्येताभ्यां गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति..."
So "मधुभ्यां गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" or "यञो गोत्रे"?
Wait, look at the letter:
य (ya) - then a letter with loop - looks like 'ञो' (yañ-o).
Wait, could it be "यञो"? No, in "गर्गादिभ्यो यञ्" (4.1.1

७१८ श्रीब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ८ सू० २९

अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥
साधिकां विशेषोपपत्तिमाह । अत एव अस्मादेव हेतोर्वेदस्य नित्यत्वम् ।
सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येन । चकाराद् ब्रह्मतुल्यत्वम् । शब्दब्रह्म वेदपुरुष इत्यादिवा-
क्यत्वम् । अस्यास्तु सृष्टेर्ब्रह्मोपादानस्य सर्वज्ञतया कथनं तन्माहात्म्यनिरूपणा-
र्थम् । बन्धिका ह्येषा । मोचिका तु सा । अत एव ऋषीणामप्यत्र मोहः । निःश्व-

भाष्यप्रकाशः ।
स्मृतिं 'सर्वेषां स तु नामानि रूपाणि च पृथक् पृथक्' इत्यादिसमृतिरूपमनुमानं चोपन्यस्य
शब्दनिमित्तिकां व्यक्त्युत्पत्तिमङ्गीकृत्य सूत्रं व्याचक्षते । तथा सति, समाननामरूपव्यक्त्यवस्थाना-
वश्यकता स्यादित्यवधेयम् ॥ २८ ॥
अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ सूत्रमवतारयन्ति साधिकामित्यादि । व्याकुर्वन्ति
अत एवेत्यादि । अस्मादित्यस्य विवरणं, सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येनेति । ननु यदि
वैदिकसृष्टिरेव तदा श्रुतौ, यतो वा इमानीत्यादिषु ब्रह्मण एवत्सृष्ट्युपादानत्वकथनं निष्प्र-
योजनकं स्यादित्यत आहुः अस्या इत्यादि । ब्रह्मोपादानस्येति ब्रह्मरूपस्योपादानस्य ।
तन्माहात्म्यनिरूपणार्थमिति । तस्या वैदिक्याः सृष्टेः प्रकटसच्चिदानन्दरूपत्वब्रह्मधर्मसंपन्न-
त्वादिरूपमाहात्म्यनिरूपणार्थम् । उभयोर्वैलक्षण्यं स्फुटीकुर्वन्ति बन्धिकेत्यादि स्मृत्यन्तरविरोध-

रश्मिः ।
पदेन च देवमनुष्यान् स्मृत्वा प्रजापतिरसृजेति आदिशब्देन इन्दव इति पितॄन् तिरः पवित्रमिति
ग्रहानाश्रव इति स्तोत्रं विश्‍वानीति शस्त्रं अभिसौम्येत्यन्याः प्रजाः इति श्रुतिः । इमानि बीजानि
पदानि । इत्यादीति । उत्तरार्धं तु 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे' इति । स इति
महेश्वरः । व्यक्तीति अर्थेन नित्यसंबन्धाय देवादिव्यक्त्युत्पत्तिम् । अत्रेति यत्तु स्फोटोऽपि स तु
भागवतीयद्वादशस्कन्धस्य ।
'शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् ।
येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः' ॥ इति वाक्यविरुद्धम् ॥ २८ ॥
अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकामिति नित्यत्वसाधिकां विशेषशामिकां
उत्कृष्टां वा उपपत्तिं ब्रह्मतुल्यत्वरूपामाहेति भाष्यस्यार्थः । प्रकृते । व्याकुर्वन्तीति यत्तु शंक-
राचार्यादयः पूर्वसूत्रकथितं वेदर्नित्यत्वमेतद् द्रढयतीत्याहुः तन्न पुनरुक्त्यापातादित्याशयेन प्रका-
रान्तरेण व्याकुर्वन्तीत्यर्थः। विवरणमिति विभक्तिहेत्वर्थसाम्यादिति भावः । यद्वा करणमेव अस्मा-
दतः प्रभावादेव सर्वप्रपञ्चे यथाऽऽविर्भावतिरोभावदर्शनेपि ब्रह्मत्वेन नित्यत्वं तद्वैलक्षण्यमाविर्भावादिर-
हितं तेन रूपेण वेदस्य नित्यत्वं शब्दब्रह्मत्वेनाक्षरत्वा च ब्रह्मवन्नित्यत्वम् । इदमुक्तं भवति यथा
जगज्जन्मादिकर्तृत्वं ब्रह्मलक्षणं तद्वत् आधिदैविकप्रपञ्चकर्तृत्वं शब्दब्रह्मलक्षणम् । इत्यादीष्विति ।
सूक्तानि जायन्ते छन्दांसि जज्ञिरे तस्मादित्यादिषु यत इति जन्माधिकरणविषयवाक्यम् । प्रकृतेति
चारिणा शब्दब्रह्मादिपदवाच्यत्वम् । स्मृत्यन्तरेति जन्माद्यस्येति स्मृत्यविरोधो मोचकत्वमोहक-
त्वयोः सहानवस्थानलक्षणत्वात् । 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वयंभूरिति शुश्रुम' इति स्मृतेः अन्यजन्मा-
द्यस्य यतः इति वाक्यं स्मृत्यन्तरं तेन विरोधम् । यद्वा—
718

इत्यर्थः"!
Yes, तत्प्राधान्यम् = अर्थप्राधान्यम्!

Let's re-check line 12-13:
"तथापि तस्य जैमिनिनाऽनुक्तत्वात् । यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः व्यवहारभेदस्तु प्रसिद्ध एवेति तावपि तद्गतावित्यर्थः ।"
Look at L12-13:
"यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः"
Wait, is it "यत्तु कल्पितमतः" or "यत्तु कल्पितं ततः"?
"यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" - look at the letters:
य (ya) त्त् (ttu) क (ka) ल्पि (lpi) त (ta) म (ma) तः (taḥ) -> कल्पितमतः.

Let's check line 36:
"९१ ब्र० सू० २०" or "११ ब्र० सू० २०"?
Look at the numbers: "९१" or "११" or "१"?
First digit: '९' or '१'? It looks like '९' or '१'. Then '१'. Then 'ब्र० सू० २०'.
Wait, in BS 1.3.29, 29 is sometimes 20 in some counting or it's sheet number / adhyaya / pada:
Wait, 1st Adhyaya, 3rd