अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

७१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० २८
ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । अन्यकल्पनायां त्वनवस्था । व्यवस्थापकाभावात् । वेदो
वस्तूनां वृत्तान्तं वदन् वस्तूनामधिकारं वदेत् । वदन् वा कथमनित्यो न भवेदिति
चेन्न । अतः प्रभवात् । अतः शब्दात् प्रभवः शब्दोक्तपदार्थानाम् ।
वेदोक्ताः सर्व एव पदार्था आधिदैविका एव पुरुषावयवभूताः । सर्वानु-
कारित्वाद् भगवतः । अतो नामप्रपञ्चो वेदात्मको भिन्न एवाङ्गीकर्तव्यः । स
केवलं शब्दैकसमधिगम्यः । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इति । अतस्तस्य प्रपञ्चस्य
भाष्यप्रकाशः।
विरोधस्तथापि शब्दे तु भविष्यति । कथमित्याकाङ्क्षायां व्युत्पादयन्ति अर्थेत्यादि । ज्ञाने
कर्मकर्तृविरोध इति तत्र वेदजन्यज्ञाने विचार्ये तस्य ज्ञानस्य साध्याख्यदेवसाध्ययागात्मक-
कर्मरूपविषयसापेक्षत्वात् तत्कर्तॄणां साध्याख्यदेवानां तद्यागार्थं प्रवृत्तत्वेन वाक्यार्थप्रमिति-
समये तस्य विषयत्वाभावेनोत्पत्तौ इतो चात्माश्रयाज्ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । श्रुतौ यागकर्तृणां
भूतत्वेन निर्देशाज्ज्ञानविषयभूतानां समनन्तरभाविज्ञाने कर्मकर्तृविरोध इति वा । न च ते
साध्याख्या देवाः, सा यागव्यक्तिभ्यान्यैवेति युक्तम् । अन्यकल्पनायां त्वनवस्था । व्यवस्था-
पकाभावात् । तस्माद् वेदो वस्तूनां वृत्तान्तं वदंस्तेषामधिकारं वदेत् । ततश्चेवमधिकारं वदंस्त-
दानीमर्थाभावेन शब्देऽर्थसंबन्धस्याशक्यवचनत्वादानीन्तनेन तेन संबन्धं प्राप्नुवन् पदपदार्थ-
संबन्धद्वारा शब्दस्य पाञ्चाल्यत्वं संपादयन् कथमनित्यो न भवेत् । तथाच देवानां कर्माधिका-
राङ्गीकार एवं शब्दे विरोध इत्यर्थः । परिहारांशं व्याकुर्वन्ति अतः शब्दादित्यादि । प्रभव
इति प्रकर्षेण भवो विद्यमानता । तथाच शब्दोक्तपदार्थानां शब्दादेव नित्यतावधारणात् पूर्वोक्तो
विरोध इत्यर्थः । तदुपपादयन्ति वेदोक्ता इत्यादि । सर्वानुकारित्वादिति सर्वमनुकारि
यस्य तादृशत्वात् । अतोऽनुकारिणः सकाशादनुकार्यस्य भिन्नत्वात् । अत इति वेदेकवेद्यत्वेन
लौकिकप्रमाणाविषयत्वात् । वेदात्मक इति ज्ञानात्मकः । तथाच साध्यादिभिर्देवैर्वेदाइद्द-
गम्यमानस्य प्रपञ्चस्य भिन्नत्वात् तेनैव सह पदानां संबन्धान्न ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधो, न वा
रश्मिः।
ज्ञाने कर्मकर्त्रीति भाष्यात् । ज्ञाताविति वृत्तिमात्रे । ज्ञान इति शाब्दे कर्मकर्तॄणां देवानां साध्यादीनां
भूतवर्तमानत्वाभ्यां विरोधः सहानवस्थानात् । श्रुताविति 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' इति श्रुतौ
अयजन्त इति लङा तथा निर्देशादित्यर्थः । ज्ञानेति भूतवर्तमानत्वाभ्यां कर्मकर्तृविरोधमुक्त्वा
कर्मकर्तृत्वार्भ्यां विरोधमाहुः ज्ञानचीति । साध्यादीनां कर्तृत्वेन ज्ञानविषयभूतानां कर्मत्वेन समनन्तर-
भाविशाब्दज्ञाने । अन्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स न च त इति ते भूतत्वेन प्रतीयमाना सा भूतत्वेन
प्रतीयमाना । शब्दादेवेति । ननु 'वाचा विरूप नित्यया' इति श्रुत्या शब्दरूपया वेदस्य नित्यत्वेप्यर्थस्य
नित्यत्त्वां कः शब्दः इति चेन्न 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा' इति श्रुत्यात्
विरूपया विविधरूपया । न उच्छित्तिर्येषां ते अनुच्छित्तयः अनुच्छित्तयो धर्मा यस्यैतदनुच्छित्तिधर्मा ।
सर्वमिति सर्व जगत् अनुकार आत्मानुकारो यस्यास्ति तादृशं यत् संबन्धि सदेव । अत इति
इदं भाष्यीयं पदं व्याख्येयम् । अनुकारि जगत् अनुकार्य आत्मा ज्ञानात्मक इति । 'औत्पत्तिकस्तु
शब्दस्यार्थेन संबन्धः' इति जैमिनिसूत्रात् । 'नारायणपरा वेदाः' इति वाक्यात् । भिन्नत्वादिति
आधिदैविकत्वेन भिन्नत्वात् । भूतभावित्वे कर्मकर्मप्रतिपादकवेदयोरनुगम्येते नित्यत्वे तयोः शुद्धत्वान्नित्ये
710