अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

९१० श्रीमद्वल्लभाचार्यभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २३
ब्रह्म निमित्तकारणमित्येवं प्राप्ते उच्यते । प्रकृतिश्च निमित्तकारणं, समवा-
यिकारणं च ब्रह्मैव । प्रकृतिपदप्रयोगात् स्मृतिसिद्धतृतीयसर्वधर्मापदेशः ।
चकाराद् यत्रेत्यादिसर्वसंग्रहः । कुत एतत् ? । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ।
भाष्यप्रकाशः ।
अत्र सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति प्रकृतिश्चेत्यादि । ईक्षतिना ईक्षत्यादिभिर्वा कर्तृत्वेन
ब्रह्म सिद्धमेवेति न तत्रेदानीं शङ्का । अतः परं लोकन्यायेन कर्तुरुपादानोपकरणासापेक्षत्वादिह
तदाकाङ्क्षायां पूर्वपक्षिणा प्रकृतिरुपस्थाप्यते । सा निमित्तकारणभूता समवायिकारणभूता च
प्रकृतिरत्र ब्रह्मैव । न तु ततोऽतिरिक्ता प्रकृतिशब्दश्च स्वरूपे रूढो मृत्प्रकृतिर्घटः कार्पास-
प्रकृतिः पट इत्यादिप्रयोगदर्शनात् समवायिकारणमभिधत्ते, प्रकृष्टा कृतिर्येनेति योगमहिम्ना च
निमित्तम् । अतः प्रकृतिपदप्रयोगात् स्मृतिसिद्धा ये तृतीयकारणात्मका असमवायिनः सर्वे
धर्माः संयोगादयस्तेषामपदेशः कथनम् । चकारात् पुराणोक्तानां,
'यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा ।
स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरः' ॥
रश्मिः ।
पूर्वोक्तम् । ब्रह्मैवेति आकाशस्तल्लिङ्गादित्यधिकरणे उक्तत्वात् । हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्य-
भिवदन्ति इति भाष्यभाष्योक्तवाक्यादेवकारः । प्रतिज्ञासूत्राद्ब्रह्मेत्यनुवर्तते । न स्विति 'स पतिः पत्नी
चाभवताम्' इति पुरुषविधाब्राह्मणे 'प्राप्तं तन्निजरूपाय गोविन्दाय नमो नमः' इति श्रीविठ्ठलेशदीक्षिताः
अर्धनारीश्वरोपि । सांख्यमतेनोक्तत्वाऽधुना प्रकृतिपदं प्रयुक्तं न प्रधानपदं तदाशयमाहुरित्याशयेन
प्रकृतिपदेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म प्रकृतिशब्द इति । अयमर्थः । सत्यं प्रधानपदं प्रयोक्तव्यं
'प्रधानाज्जगज्जायत इति' क्षीरवच्चेहितं प्रधानस्य' इति चातः पुरुषोऽसङ्गः प्रधानं चक्षदमिश्रनिमित्तोपा-
दानं तद्वाचकं आकाशस्तल्लिङ्गादिति न्याये ब्रह्मवाचकमिति तथापि तस्य न प्रसिद्धमीश्वरवाचकत्वं
प्रकृतिपदस्य तु 'प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः' इति गोपालातापिनये 'प्रकृतिमगन्
किल वत्स गोपवध्वः' इति च प्रसिद्धमतः प्रधानपदमतिहाय प्रकृतिपदमुपात्तमिति तदेतदुक्तं प्रकृती-
त्यारभ्य रूढ इत्यन्तेन । यद्यपि वेदान्ते रूढिर्नास्ति तथापि ब्रह्मवादिनो वदन्तीति संहिताश्रुतेः
ब्रह्मवाचकप्रकृतिपदरूढिः । यद्वा । योगमात्रं ब्रह्मज्ञानमित्यदोषः । यद्यपि यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते
तत्समवायिकारणम् । आविर्भावकशक्त्याधारत्वं वा कारणत्वं तद् ब्रह्मसामानाधिकरण्यादुपपन्नं
तथापि योगार्थं प्रयोगादाहुः मृत्प्रकृतिरिति । अभीति । स्वरूपप्रकृतिपदार्थः 'प्रकृतिमगन् किल
वत्स गोपवध्वः' इति स्मृतौ । अतः प्रयोगादिप्रसिद्ध्या प्रकृतिपदं ब्रह्मणि प्रयुक्तं न ज्ञानिनामिव
घटपटादिपदवत् । प्रकृष्टेति व्यवहारोपयोगित्वं प्रकृष्टत्वं न तु बालुक्रीडार्थं मृदादिवद्धा कृतिः ।
संयोगादय इति सिद्धान्ते विभागात्सृष्टिः सृष्टिमैदवाद् एभिः भाष्यप्रकाशकुकृिरुक्ता सा ।
नेर्षा निमित्तान्तर्भूतानाम् । अत्र यद्यपि तृतीयपदार्थः सुषुप्तिः कामश्च संयोगादीनां चकारार्थे
संग्रहात् तथा च कामसुषुप्त्योः सर्वधर्मापदेश इति भाष्यार्थो भवेत् कामाकामरूपं भवेदभ्योपि
बोध्युपलक्षकविषयास्तु न च वैराग्याय भाष्यप्रकाशीयोर्थः । स च सुषुप्तिव्याख्यानेपि तस्ये सुषुप्ति-
स्त्वकामरूपो भगवानिति भाष्यादिति वाच्यम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वेन कामस्फूर्तेः । चकारादि-
1012

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९९१
प्रतिज्ञा, 'अपि वा तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतं अविज्ञातं
विज्ञातं भवति' इति । दृष्टान्तो यथा 'एकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं
स्यात्' इत्यादि । प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधोऽबाधनं, तस्मात् । समवायिकारण-
ज्ञाने हि कार्यज्ञानम् । उभयोर्ग्रहणमुपचारव्यावृत्त्यर्थम् । उपक्रमोपसंहारवत् ।
भाष्यप्रकाशः।
इत्याधारादीनां सर्वेषां संग्रहः । तथाच जगतः सर्वविधं कारणं भगवानेवेत्यर्थः । हेतुं
व्याकुर्वन्ति प्रतिज्ञेत्यादि । अपि वेत्युतशब्दस्यार्थः पाठान्तरं वा । प्रतिज्ञा तु नियमः । 'संवि-
दागूः प्रतिज्ञानं नियमाभवसंभवा' इति कोशात् । स चात्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं भवतीत्याकारको
निश्चय इति तद्बोधकं वाक्यमिह वाच्यवाचकयोरभेदविवक्षया प्रतिज्ञापदेनोच्यते । एवं दृष्टा-
[L1

१६२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २३
प्रतिज्ञामात्रत्वे अदृष्टद्वारापि भवेत् । दृष्टान्तमात्रत्वे त्वनुमानविषया स्यात्
तथा सति सर्वसमानधर्मवद्ब्रह्म स्यान्न समवायिकारणम् । उभयोर्ग्रहणे तु
प्रतिज्ञाया दृष्टमेव द्वारमिति समवायित्वसिद्धिः ।
भाष्यप्रकाशः ।
दृष्टान्तयोरैकार्थ्येनेत्यत उभयोर्ग्रहणमित्यर्थः । तदेतदुपपादयन्ति प्रतिज्ञामात्रत्व इत्यादि ।
हेतोरिति शेषः । तथा च हेतुश्चेत् प्रतिज्ञामात्रमत्रोच्येत तदा अदृष्टा वा योगजप्रत्यासत्तिस्त-
द्वाराऽप्येकविज्ञानेन सर्वज्ञानं भवेत् । यथा, 'विश्वं पश्यति दूरतः' इति ।
'अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् ।
विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः' ॥
इत्यादिवाक्योक्तम् । तथा सति न तेन समवायित्वसिद्धिः । यदि च दृष्टान्तमात्रं हेतुः
स्यात् तदा, सर्वं वाच

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १६१
भाष्यप्रकाशः।
ब्रह्माविनाभूता वा, ब्रह्माविभक्ता वास्तीति शरीरद्वारकं ब्रह्मण एव समवायित्वं स्वतश्च कर्तृत्व-
मित्येव युक्तं पूर्वोक्तश्रुतिभ्यः । न तु केवलस्यैव प्रकृतित्वम् । उक्तव्याकोपात् । न च
'सदेव सोम्येदमग्र आसीद् एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादिश्रुतिविरोधः । तत्र हि, सदेवेत्येवकारे-
णान्ययोगं व्यवच्छिद्याग्रे विवृणोत्येकमेवेति । एकशब्दश्च मुख्ये रूढः । 'एके मुख्यान्यकेवलाः'
इति । तथा च मुख्यं ब्रह्मैवासीदिति सिध्यति, न तु तेन तदविनाभूतस्याविभक्तस्य वा शरीर-
स्यासिद्धिरिति तदविरोधात् । न चैकपदम्य मुख्यार्थत्वमेव, न केवलार्थत्वमित्यत्र किं गमकमिति
शङ्क्यम् । सुबालोपनिषदि प्रलयप्रकरणे पृथिवीलयामारभ्याक्षरं तमसि लीयत इत्यन्तेन सर्वस्य
तमसि लयमुक्त्वाऽग्रे, 'तमः परे देवे एकीभवति दिव्यो देव एको नारायणः इति तमसो
नामरूपविभागासहर्तया ब्रह्माविनाभावेनाविभक्ततया वाऽवस्थितिबोधनसैव गमकत्वात् । न
च, 'लीङ् श्लेषणे' इति धात्वर्थादक्षरन्तानां तमसा अविभागस्तमस्तु ब्रह्मण स्वरूपैक्यमिति
शब्दान्तरादवगम्यते, न स्वविनाभावोऽविभागो वेति वाच्यम् । अन्तर्यामिब्राह्मणे, यस्य तेजः
शरीरं यस्य तमः शरीरमिति शरीरत्वेन श्रावणात् सुबालोपनिषद्यपि, यो मृत्युमन्तरे संचरन्
यस्य मृत्युः शरीरमिति मृत्युपदेन सर्वानर्थमूलतया तस्यैवोल्लेखाच्च तमः शरीरतयैव सिद्ध-
त्वेन स्वरूपैक्यस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तस्मात् सशरीरस्यैव प्रकृतित्वं सच्छब्दवाच्यत्वं च,
न केवलस्येति क्षेम्येवम् । अद्वितीयपदविरोधाच्चेति । एकमेवेति कथनोत्तरं मुख्यान्यार्थयोर्वा-
रश्मिः ।
सा ब्रह्मोपाधिस्तदवच्छिन्ना चित् सगुणं ब्रह्म तथा च शंकरभाष्यं प्रकृतिश्चोपादानकारणं ब्रह्माभ्युपग-
न्तव्यं निमित्तकारणं चेति । ब्रह्माविनाभूतेति प्रतिबिम्बपक्षे ब्रह्मसगुणत्वापादिका । ब्रह्माविभक्तेति
रामानुजाचार्यमते तथाच भाष्यं प्रकृतिश्च ब्रह्मेति । तथा तत्राप्यविभक्तनामरूपं कारणावस्थं ब्रह्मैव .
प्रकृतिशब्देनोच्यत इति ब्रह्माविभक्ताप्युक्ता आत्मकृतेरिति सूत्रस्य भाष्ये अविभक्तनामरूप आत्मा
कर्ता स एव विभक्तनामरूपः कार्यमिति । शरीरेति प्रकृतिद्वारकं मायायां ब्रह्मप्रतिबिम्बात् प्रकृतेः
शरीरं रामानुजाचार्यमते अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तं चिदचिच्छरीरं ब्रह्मणः सगुणसेत्यर्थः । कर्तृत्वं
त्वस्यैव स ईक्षांचक्रे स प्राणमसृजत इति श्रुतेः ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव दृष्टं
उभयमते । स्वतश्चेति आत्मनः स्वस्य च । अत्र मायाशरीरब्रह्मणः समवायित्वं प्रकृतिद्वारा स्वस्य कर्तृ-
त्वमपि । पूर्वोक्तेति प्रतिज्ञादृष्टान्तोक्तादिभ्यः उभयमते । केवलस्येति प्रकृतिपदसामानाधिकरण्यम् ।
श्रुतीति उभयोः पक्षयोरवकारेणोपाधिशरीरयोः व्यवच्छेदात् । अग्रे सृष्टेः पूर्वकाल इत्यर्थात् ब्रह्मणः ।
शुद्धस्य ब्रह्मणः तपोपनिषदि सदसती माया पुरुषविधब्राह्मणे च 'स आत्मानं द्वेधापातयदिच्छ ततः
पतिः पत्नी चाभवताम्' इति प्रकृतिपदस्वरूपे शक्तिरुक्तैव चूलिकायां तेन ब्रह्मणा अभ्यासिता
संस्त्यात्मकरूपायामभ्यासविषयायामहं प्रकृतैरिति परस्मिन्परावमाससाभ्यासत्वादिति नो व्याकोप
इति वाच्यम् । उभयोरेकतरपक्षे विशेषात् । विवृणोतीति भगवान् निष्कासद्धारा । एक इति
कोशोक्त्य् । गमकत्वेति तथा च यदि केवलार्थः स्यात् तर्हि तमोवस्थितिकथनं न स्यात् ।
शब्दान्तरादिति लीयत इत्यनुक्त्वा एकीभवतीति कथनादित्यर्थः । यस्य तमः शरीरमिति तेजः
शरीरमिति समभिव्याहारात् विरुद्धधर्माश्रयत्वे पर्यवसानात् नावन्तरप्रलयकारणतमोग्रहणम् ।
तस्यैवेति तमस्य एवकारेण शान्तस्य मङ्गलकरस्य व्यवच्छेदः । स्वरूपेति भवान्तरमूलकारणतमसो
1015

स्वार्थस्यैव तत्प्रयोगात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यस्य वज्रलेपायितत्वात् । न चाद्वितीयपदेन मुख्यत्व-
मेव विव्रियत इति वाच्यम् । एकमेवेत्यनेनैव समाभ्यधिकराहित्ये सिद्धे व्याख्यानापेक्षाया
एवाभावात् । तेनासिद्धावनेनाप्यसिद्ध्या सुतरां तदभावाच्च । एतेनैव, 'नान्यत् किंचन मिषत्'
इत्यन्तरनिषेधपरत्वमपि दत्तोत्तरम् । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च', 'यदा तमस्तन्न दिवा न
रात्रीर्न सन्न चासञ् शिव एव केवलः' इति सर्वभूतवति काले तद्रहिते तमोज्ञशेषाङ्किते च काले
ब्रह्म एव केवलत्वभावनेन, यदा तमस्तत् स्वेनेकीभूतं तदा केवलो न शरीरीत्यर्थव्य-
क्तेर्लिङ्गत्वापूरक एव निषेधपर्यवसानसिद्धेश्च । न च कालोक्तिविरोधः तस्याः सुश्रूषुरव्य-
वहारे सर्वधारतया प्रतीयमानकालोपरञ्जनेन पूर्ववृत्तान्तबोधनार्थत्वात् । अन्यथा शिष्यस्य
सृष्टिकालीनत्वेन कालसत्त्वमवधारय

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९९५
भाष्यप्रकाशः ।
त्मनोऽन्यदित्यनुवीक्षाभाषणस्य बाधापत्तेश्च । तस्माच्चिदचिच्छरीरविशिष्टस्य सत्त्वायुपाधिकस्य
चोपादानत्वाङ्गीकारे केवलाद्वितीयश्रुत्योर्विरोधो दुर्वार एव । एवं च, तमः परे देवे एकीभव-
तीति, तमो वा इदमग्र आसीदेकं तत् परे स्यादित्यादावपि य एकीभावः स परस्वरूपत्वमेव,
न तु नामरूपविभागानर्हत्वमात्रमित्येवं मन्तव्यम् । लयस्य श्लेषरूपत्वेन विभागाभावात्मकत्वे
रश्मिः ।
इति विश्वः । एतेषु सहार्थे अनु । तथा च अर्धाङ्गत्वेन सह वर्तमानां वीक्ष्यात्मनोऽन्यन्नापश्यत्
किं तु आत्मैवेदमग्र आसीत् इति सृष्टिपूर्वकालेऽग्रे व्यवच्छिन्नात्मरूपेण स्वरूपात्मिकां प्रकृतिमगन्निति
वाक्योक्तां प्रकृतिमपश्यत् । तृतीयसर्वधर्मापदेश इति भाष्यात् । 'प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वद

भाष्यप्रकाशः ।
एकीभावस्य पृथक्त्वाभावात्मकत एव पर्यवसानात् । न च शरीरत्वबोधकश्रुतिविरोधः तस्याः
सृष्टिकालीनवृत्तान्तपरत्वात् । अन्तर्यामिब्राह्मणे तथात्वस्य स्फुटत्वात् । सुबालोपनिषद्यपि,
'अन्तःशरीरे निहितो गुहायामज एको नित्यः' इत्युपक्रम्य पृथिव्यादिसृत्यन्तानां शरीरत्व-
कथनेन तत्रापि सृष्टिपूर्वकालाऽलाभात् । प्रलयप्रकरणस्य प्रागेव समाप्तत्वाच्च । तस्माद्भोक्तृश-
रीरविशिष्टस्य प्रकृतित्वम् । नापि प्रधानादेर्गर्तपतितघृतसर्पादिवत् स्थितिरिति निश्चयः ।
रश्मिः ।
यथा मिलिताङ्गुलेरिति । एवेति न चैकत्वरूपसंख्यायामन्तर्भावोऽस्त्विति शङ्क्यम् । 'न पश्यतीत्याहु-
रेकीभवति' इत्यादि बृहदारण्यके 'ततोन्वविभक्तं यत्सद्येत' इत्यादौ विभक्तपदेन विभागोपस्थिता
एकमन्यत्र शारीरब्राह्मणेऽन्यं नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत इत्यत्र पृथ

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । [१६७]

भाष्यप्रकाशः ।

एवं सति गौरनाद्यन्तवतीत्यादौ, 'प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि' इत्यादौ च यदनादित्वा-
दिकथनं, तच्चतुर्मुखाऽजत्रिदशाऽमरन्यायेन जगत्साधारणोत्पत्तिनाशनिषेधपरमित्येव मन्तव्यम् ।
'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।
वाङ्मनोगोचरातीतं द्विधा समभवद् बृहत् ॥
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोमयात्मिका ।
ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते' ॥
इत्यादिपुराणवाक्येभ्यश्च । तेन, यस्तन्तुनाम इति वाक्यमपि प्रधानोत्पत्त्यनन्तरकाल-
दृष्टान्तबोधकमेवेत्येव निश्चयः । एषैव परमाण्वादिकारणवादानामपि गतिर्बोद्ध्या । कालः स्वभाव
इतिश्रुत्यैव तेषामनादरणीयत्वस्योक्तत्वादिति । तस्मात् केवलस्यैव ब्रह्मणः समवायित्वमिति
निश्चयः । एवं सत्येकविज्ञानेन यत् सर्वं विज्ञातं तन्न योगजधर्मादिना, न वा अविनाभाव-

रश्मिः ।

सांकर्यप्रसङ्ग इति भेद आश्रित कार्यात्मना इत्येव । एवं च न त्रैलोक्यसांकर्यप्रसङ्गः इति मतम् ।
तत्र विक्षिप्तगुणः प्रकृतिः परिणामः । विक्षिप्तगुणा प्रकृतिरित्यादिपदानां विक्षिप्तगुणप्रधानं तस्य स्थितिः
द्वितीयादिशब्दार्थभूतमुपाधिदृष्टान्तो जलचन्द्रेषु जलं तद्वत् । एवं चेति गौः प्रकृतिः ।
अनादित्वादीति । आदिशब्देनान्तर्विकृतत्वं च 'विकारांश्च गुणांश्चापि विद्धि प्रकृतिसंभवान्'
इत्युत्तरार्धात् । चतुर्मुखे चतुर्मुखश्चासावजश्च त्रिदशाश्च तेऽमराश्चेत्यनेन न्यायेन । अत्र
अजशब्देनोत्पत्तिनिषेधो जगत्साधारणः परब्रह्मणस्तूत्पत्तिरस्त्येव नारायणाद् ब्रह्माऽजायत इति
श्रुतेश्च । अमरशब्देन नाशनेषेधः सोपि जगत्साधारणः त्रिदशानां प्रलये नाशात् । यथा पश्चाच्छायी
प्रथमप्रबोधी तं प्रति लोको वक्ति न स्वपितीति तद्वत् । मन्तव्यमिति शंकररामानुजभास्करादि-
मतानुसारिभिर्मन्तव्यं कुत इत्यतो हेतुमाहुः तन्मायेति । मायाफलं प्रतिबिम्बादि शंकरभास्करमतयोः ।
मायाचित् फलं चित् ताभ्यां रूप्यते व्यवह्रियत इति इति रामानुजाचार्यमतोर्थकः । शैवमतेपि
चकारादुक्तवाक्यानि । तेनेति उपाधिचिदचित्तां विवक्षणेन । एषैवेति सांख्यमतस्य कारण-
त्वांशेऽवैदिकत्वप्रतिपादनेन समीपतरवर्तिनि कारणत्वांशेऽवैदिकत्वादिरूपा सा सामान्यतोग्रेधिकरणे
विशेषतो द्वितीयाध्याये सदा । परमाण्वादयः कारणानि तेषां वादानामित्यत्र परमाणवः आदये
येषां कालादीनामित्यतद्गुणसंविज्ञानोपीत्याशयेनाहुः काल इति । इयं श्वेताश्वतरेस्ति । तद्गुणसंवि-
ज्ञानपक्षे परमाण्वादय उपलक्षणविधया ज्ञेयाः
'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् ।
संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः' ॥
इति । सिद्धमाहुस्तस्मादिति प्रकृतेः स्वरूपत्वेनोपाध्याभावात् । सिद्धान्ते तु प्रकृतिं
पुरुषं चेति स्मृतादित्थम् । श्लोकानन्तरम्
'कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते' ॥
इत्यादिकं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तरीत्योपपाद्य तन्मायाफलरूपेणेत्यादिसांख्यमतेन वेदान्ते
इति च न तदर्थं उच्यते । न योगजेत्यादि नैयायिकादिमते भेदवादे ऽविनाभाव...

१६८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २३
कार्यकारणयोर्भेदाभेदमतनिराकरणाय पिण्डमणिनखनिकृन्तनग्रहणम् ।
तथा सति यत्र कचिद् भगवान् ज्ञातः सर्वत्र ज्ञातो भवति । सर्वं च ज्ञातं भवति
भाष्यप्रकाशः।
महिम्ना, नाप्यविभागादिमहिम्ना श्रुत्यभिप्रतं, किंतु दृष्टेनैव द्वारेणेति सिद्धम् । अतः परं दृष्टान्ते
पिण्डादिपदग्रहणस्य प्रयोजनं विचारयन्ति कार्यकारणयोरित्यादि । कार्यकारणयोरभेदे
त्रैलोक्यव्यवहारः संकीर्येत । अत्यन्तभेदे चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं बाध्यत । अतस्तयोर्भेदा-
भेद एवास्थेयः । दृश्यते च तथा । तन्तव एव ज्ञातता वितताश्च सन्तो लोके पटत्वेन व्यव-
ह्रियन्ते, प्राव्रियन्ते, पटत्वजातिं च बिभ्रति । एवं च प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरुभयोरप्युपपत्तिरिति
मतनिराकरणाय पिण्डादित्रयग्रहणम् । यदि हि भेदाभेद आद्रियेत, तदा येन रूपेण भेदस्त-
द्रूपं कारणज्ञानेन न ज्ञातं भवेत् । ततो भिन्नत्वात् । अथ ज्ञायते तर्हि न तद्रूपं भिन्नमित्यभेद
एवास्थेयः, कृतं भेदेन । न च सर्वथा अभेदे व्यवहारसांकर्यप्रसङ्गः । अवस्थाभेदादेव तन्निष्टत्तेः ।
अतः कृपाचिद्वलस्यावस्थितं कारणमेव कार्यं न तु ततो भिन्नाभिन्नमिति बोधनायावस्था-
रूपाणां पिण्डादीनां ग्रहणमित्यर्थः । एवमङ्गीकारे गुणमाहुः तथा सतीत्यादि । कार्यस्यैव-
रश्मिः।
सामान्यलक्षणा चालौकिक्यः प्रत्यासत्तयः उपाधिवादिनामविनाभावोपि पूर्वं व्याख्यातः । विशिष्टा-
द्वैतवादिनामविभागादिः । भिक्षुमतेपि । दृष्टेनैवेति शास्त्रदृष्टेन मनसा मक्तिसहकारिकारणकेन
भक्तिरेव वा मनःकल्पनरूपा । तथा च बृहदारण्यके मनसैवानुद्रष्टव्यो नेह नानास्ति किंचन ।
गोपालिकापनीये भक्ती रहस्यमजनं तदिहामुत्रफलभोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नै-
ष्कर्म्यमिति । यद्वा दृष्टेन समवाय्येकदेशमृत्पिण्डादिप्रत्यक्षेण द्वारेण । भेदाभेद इति । न भेदाभेदा-
वित्युक्तम् । अत्यन्तभेदस्य प्रतीयमानस्याविवक्षणात् ततः 'समर्थः पदविधिः' इत्यस्याप्राप्तिः । अतः
भेदयुक्तोऽभेद इति समासः स त्वत्यन्तभेदे बाधितः । अत्यन्तभिन्नघटनिष्ठभेदेन युक्तो घटप्रतियोगिक-
भेदाभावो नास्तीति । अतस्त्रैलोक्यव्यवहारसांकर्यनिवृत्तिमात्रप्रयोजकः सुवर्णं कटकं नेत्यादिरूप-
भेदस्तेन युक्तोऽभेदः कटकं सुवर्णमित्यादिरूपस्तद्वत्त्वाच्छक्यपदैः समासस्स्नेहेः । ननु द्वन्द्वनियामकोऽवास्त्ववे
भेद इति मुक्तावल्यां विश्वनाथ इति चेन्न भास्कराचार्यमतेऽस्य वास्तवत्वात् । अन्यथाकविज्ञानेन
सर्वविज्ञानबाधापत्तेः । जयरामकृतसमासवादे च समासत्वं विभक्तिशून्यपूर्वपदकनामसमुदायत्वम् ।
अत्र विभक्तिशून्यपूर्वपदकत्वं विभक्तिशून्यपदघटितशाब्दबोधप्रयोजकानुपूर्वीमत्त्वम् । शाब्दबोधे तु
ल्लन्तमदस्राभावाद्भेदाभेदाविति द्वन्द्वे कृतेऽप्यासिरतो भेदयुक्तोऽभेद इति समासान्तरं युक्तम् ।
देवपूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मण इतिवत् । भेदसामेदो भेदाभेद इति वा सहिष्णुत्वं षष्ठ्यर्थः ।
भेदसहिष्णुरभेदो भेदाभेद इत्यर्थः । प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरिति आत्मा कर्ता प्रधानं समवायि तां
शक्ति विक्षिपत्ति यथा सूर्यो रश्मीनां विक्षेपं करोति तद्वदेव संहरति अत एव प्रतिज्ञा 'उत तमादेशम्'
इत्यादिः दृष्टान्तो मृत्पिण्डादिस्तयोरित्यर्थः । उपपत्तिरिति अभेदे प्रतिज्ञोपपत्तिः कार्यकारणयोः
सूर्यरश्म्यादिरूपयोर्भेदे पिण्डादिदृष्टान्तोपपत्तिः । अवस्थेति धर्मरूपेणाविर्भवतीति द्वितीय नवमाध्याये
इति साऽवस्था तेन भेदाभेदवादे भेदाभेदोप्यनया दिशा समर्थनीय इति सूचितम् । न त्वन्तर्यामि-
षात्मकोक्तपृथिव्यादिशरीरज्ञानेन किं तु तदेकदेशपिण्डादिज्ञानेन सर्वविज्ञानमिति । यद्वा भेदाभेद-
1020

... wait, look at:
"रूपभेदानापादकत्वाच्चामैव ।"
Wait, is that "च्चामैव" or "न्नामैव" or "न्नानैव" or "त्तन्नामैव"?
Let's look closely at L11:
"रूपभेदानापादकत्वात्..."
Then: "त्तन्नामैव" or "न्नामैव" or "त्तन्नावैव"?
Look at: "त्वा" then "त्" (halanta) or "त्" doubled?
Wait: "...पादकत्वात् तन्नामैव" -> in sandhi, त् + त = त्त:
"...पादकत्वात्तन्नामैव ।"
Wait, look at the glyphs:
"कत्वा" then "त्त" then "न्ना"? No, "न्नामैव"!
Look at L25: "नामैवेति तथा च..."
Rashmi in L25 says: "नामैवेति तथा च कार्ये धेयप्रत्ययः इति भावः ।"
So the word in the Prakash text is "नामैव"!
Before "नामैव", is it: "...पादकत्वात्"?
Wait, look at: "...पादकत्वा" then what?
Is it "...पादकत्वान्नामैव ।"?
त् + न = न्न: "...पादकत्वान्नामैव ।"!
Yes! -त्वात् + नामैव = -त्वान्नामैव!
Wait, look at the scan:

९७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २३
भाष्यप्रकाशः ।
भेदानादर एव सामान्यलक्षणानादरगमकः । यथा बहुसुवर्णाकाङ्क्षायां कटककुण्डलकलशभृङ्गा-
रादिव्यक्त्यनादरस्तथेत्यर्थः । एतदेवैकादशस्कन्धे भगवताप्युक्तम् ।
'यथा सुवर्णं सुकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तदेव मध्ये व्यवह्रियमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥
न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चान्मध्येऽपि तन्न व्यपदेशमात्रम् ।
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत् तदेव तत्स्यादिति मे मनीषा' ॥
इति । यत् परेण भूतं यच्च परेण प्रसिद्धं तत्तदेव स्यादित्यर्थः । अंशे कार्यत्वाभावात्
प्रसिद्धमिति पृथग्व्यपदेशः । एवमष्टमस्कन्धेऽपि ।
'यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु ।
एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैः' ॥ इति ।
एतेनाकारादिभेदकृत एव तत्तल्लौकिकवैदिकव्यवहारभेदो, न वस्तुभेदकृतः । यथा
कलशरूपेण सुवर्णेन जलाहरणादिकं, कटककुण्डलादिरूपेण तेन हस्तकर्णादिशोभनमिति । एतेनैव
फलभेदोऽपि व्याख्यातः । अन्यच्च तत्रैवाऽमृतमन्थने ब्रह्मस्तुतौ-
'त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे ।
त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव परः परस्मात्' ॥
इति । कुत्सितत्वादिभानं तु दोषदृशामेव, न ब्रह्मविदाम् । यथा स्वप्ने पुरुषस्य । प्रसिद्धं तद्
ऋषभदेवादिषु । तस्माद् भगवतः समवायित्वमप्रत्यूहम् । ननु यदि विकारस्य वाचारम्भणत्वं तदैतेन
रश्मिः ।
'सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते' ।
'अविभक्तं च भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्' ॥
इति सत्त्वं वा प्रत्यासत्तिः 'सत्त्वात्संजायते ज्ञानम्' इति वाक्यात् । अधिकारभेदेन
ननु भक्तिसत्त्वयोः प्रत्यासत्तित्वं न प्रसिद्धं इति चेन्न ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तेः प्रसिद्धत्वात् भक्तिर्ज्ञानं
सत्त्वं ज्ञानं अतः सामान्यलक्षणानादर इत्यर्थः । यथेति बहु सुवर्णमित्यत्र सुकृतमित्येव तस्याका-
ङ्क्षायां तत्तद्व्यक्तित्वेनानादरः किं तु सुवर्णत्वेन कटकादिकं सुवर्णमिति प्रत्येति तद्वत् 'भृङ्गारः
कनकालुका' इति कोशः । सुकृतमिति विशेषणं कार्यात्मनावस्थितमित्यर्थकं योग्यत्वाय । असुकृतस्य
पुरस्तात्साधनाभावात् । अस्येति जगतः । कारणताग्राहकान्वयमुक्त्वा व्यतिरेकबोधकं वाक्यमाहुः
न यदिति । प्रसिद्धमिति । अंशत्वेन प्रसिद्धमकार्यम् । अष्टमेति । द्वादशस्कन्ध इत्यपि पाठः ।
क्रियाभिरिति जलाहरणादिरूपाभिः तत्तदाकारवचनानुकूलाभिर्वा । वचोभिरिति घटपटादि-
रूपाभिः । अजः शब्दान्नोंकारः । एतेनेति दृष्टान्ते फलभेदेनैव दार्ष्टान्तिक इत्यर्थः । मृत्पिण्डेन
सर्वं मृण्मयमिति श्रुत्यनुकूलवाक्यान्तरमाहुः अन्यथेति । विकारस्येति षड्भावविकारस्य ।
1022

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। १७१
मिति। अलीकत्वनिराकरणाय च मृत्तिकेत्येव सत्यमिति। ब्रह्मत्वेनैव जगतः
सत्यत्वं, नान्यथेति।
सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणं च स्पष्टमेवाग्रे त्रीणि रूपाणीत्यत्र
करिष्यति। अतो ब्रह्मरूपेण सत्यस्य जगतो ब्रह्मैव समवायिकारणम्।
भाष्यप्रकाशः।
वाक्येन ब्रह्मणो विवर्तोपादानत्वमुपगम्य प्रपञ्चस्यालीकत्वमेवाद्रियतां तावताऽप्येकविज्ञानेन
सर्वविज्ञानसिद्धेरित्यत आहुः अलीकत्वेत्यादि। नान्यथेति न प्रतिनियतेन घटादिरूपेण, न वा
जातिरूपेण नाप्यवान्तरोपादानरूपेण। तेषां रूपाणां व्यवहारमात्रार्थत्वादित्यर्थः। एतेन सिद्धान्ते
प्रतिनियतरूपेण जगतः सत्यत्वाभावो न तु सत्यत्वेन रूपेण जगदभाव इति बोधितम्। ननु यदि
ब्रह्मत्वेनैव जगतः सत्यत्वं तदा तेन रूपेण सामान्यलक्षणैवाद्रियतां, को दोष इत्यत आहुः
सामान्येत्यादि। स्पष्टमिति अग्न्यादिविद्युदन्तेषु तेज इत्येव सत्यमित्यकथनात् त्रिवृत्करणस्य
रश्मिः।
विवर्तेति उपादानविषमसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्तः। सर्वति सर्वस्यानिर्वचनीयान्यथाख्याति-
रूपत्वेपि विशेषदर्शनात्पूर्वं सर्वमस्त्येवेति न निर्विषयकं ज्ञानम्। व्यवहारे वयं भाट्टा इति वदतां
जातिरूपसर्वत्वे शक्तिः। तेन सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः। अलीकत्वेत्यादीति। भाष्ये।
मृत्तिकात्र। यत्र कञ्चिद्भगवान् ज्ञातः इत्यादिभाष्यात् ब्रह्मविज्ञानविषयिणी आद्या ब्रह्मापहाय
एतत्साग्रहणं ब्रह्मरूपत्वस्थापनाय। भाष्ये। ब्रह्मत्वेनैवेति शुक्तौ रजतं शुक्तित्वेन न भासते
परिणामे तु रजतस्थानीयं जगद्ब्रह्मत्वेन भासते इति न प्रच्छन्नबौद्धत्वम्। एवकारव्यावर्त्यमाहुः
नान्यथेति। प्रकृते। न प्रतीति जगत्वेन षड्भावविकारेणेत्यर्थः। सत्यत्वेनेति जगतः
पारमार्थिकेन रूपेण। तदुक्तं पद्यद्वयेन 'सत इदमुत्थितम्' इत्यनेन 'न यदिदमग्र आस' इत्यनेन च।
तत्र कारिके
'सद्बुद्ध्या सर्वथा सद्भिर्न सेव्यमखिलं जगत्।
भ्रान्त्या सद्बुद्धिरत्रेति सन्तं कृष्णं भजेद्बुधः'॥ इति पूर्वपक्षे।
द्वितीये तु। 'खपुष्पादिसमत्वाद्वि मिथ्याभूतं जगद्यतः।
अधिष्ठानाच्च सद्भानं तं कृष्णं नियतं भजेत्'॥
इति। ब्रह्मत्वेनेति नतु सत्यत्वेनाव्यवहितत्वेपि जगत्वसमानाधिकरणसत्यत्वश्लोककारि-
काभ्यामभावात्। समन्वयाधिकरणोक्तसत्यत्वं तु वर्तत एव ब्रह्मलक्षणान्तर्गतम्। अग्न्यादित्येति
चन्द्रमा नोक्तः सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणप्रस्तावात् चन्द्रमस्त्वं न सत्यत्वं किं तु ब्रह्मत्वेनैव
जगतः सत्यत्वमित्यादिभाष्योक्तब्रह्मत्वाभिन्नमतो न सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणप्रस्तावेन
तदुक्तिः। न च ब्रह्मत्वमेव सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिरस्त्विति शङ्क्यम्। अवान्तरजातिलक्षणप्रत्यासत्ति-
निराकरणप्रस्तावात् तस्य सामान्यत्वे द्वैतप्रसङ्गाच्च। तेज इति यथा मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यवान्तरो-
पादाने सत्यत्वं तद्वदकथनात्। तथा च श्रुतिः 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादि। प्रतिज्ञातमेक-
विज्ञानेन सर्वविज्ञानं देवतासु प्रवृत्तिनिमित्तत्वायोच्या 'तत्तेजोऽसृजत' 'तत्तेज ऐक्षत' इति।
त्रिवृत्करणस्येति यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः त्रिवृत्त्रिवृदेकैकका भवति इति तन्मे
विजानीह हीति' 'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं
1023

च बोधनात् त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमिति सावधारणं कथनाच्च स्पष्टम् । तेन, अपागादग्नेरग्नि-
त्वमित्यादेरयमर्थः । यदग्न्यादौ रोहितादिगुणं रूपमाकारत्रयं तदनागन्तुकस्वरूपविचारे अत्रि-
वृत्कृतानां तेजोऽब्बन्नानामेव, न तु त्रिवृत्कृतसाम्यादेः कार्यस्य । त्रिवृत्करणात् प्रागपि सत्त्वात् ।
अतस्त्रिवृत्करणोत्तरमागन्तुकमग्नित्वादिकम्, अनागन्तुकस्वरूपविचारे अनागन्तुकानानारोपितरूपेणा-
पागात्, अग्न्यादेः सकाशादपगतम् । यतोऽग्नित्वादिकं वाचारम्भणमवस्तुरूपत्वाद्वाग्भ्यादीनां तेभ्यो
वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् । यदादित्यस्य रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं
यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादित्यत्वम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि
रूपाणीत्येव सत्यम् । यच्चन्द्रमसो रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागान्न-
न्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् । यदिद्युतो रोहितं रूपं
तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं
त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्येवमित्यर्थः । तेन रूपत्रयं प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तम् । अत्र पूर्वाङ्गे निरुक्ते
त्रिदेवतापक्षः चतुर्थश्चन्द्रमाः तासामपि ब्रह्मत्वेन भानं न वा । मुण्डकेपि क्षरात्सर्वे आत्मानो
व्युच्चरन्तीत्यवताराणां जीवजडभिन्नत्वं न व्युच्चरणश्रावणाच्च तेषामपि जगत्त्वेन सत्यत्वं नान्यथेति
प्राप्तं तत्र कृष्णाय देवकीपुत्रायेति छान्दोग्ये 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' इति यज्ञनारायणवाराहविषये
महानारायणे तदादौ जगत्त्वेन सत्यत्वं बाधितं तदर्थं निरुक्ते अग्निः स्वाहाकृतिनामसु पठितस्तेन
राधाग्निः । आत्मा पुरुषविधब्राह्मणोक्तस्तस्मै स्वाहाकृतिः पशुरूपायः अग्निः पशुरासीत्तेनायजन्तेति
पञ्चमाष्टकसमासिकश्रुतेस्तेन प्रथमं तत्कथा । तदत्रादित्यः पशुरासीत्तेनायजन्त इत्यादित्यः कृष्णः
'कृष्णद्युमणिः' इति वाक्यात् तत्र कृष्णे वक्तव्ये प्रकृतिश्च राधारूपापि स्वाहाकृतिः । रामकृष्णयोः
प्रकृतिपुरुषयोः सत्त्वेपि वायुः पशुरासीत्तेनायजन्तेत्यत्र विद्युदुक्ता वायोरग्निरिति श्रुतेः ।
कार्यात्मत्वेन विद्युदुक्ता 'विद्युद्ब्रह्मेत्याहुः' इति बृहदारण्यकात् । तत्राप्यग्नित्वादीनामपायनं
चन्द्रमस्त्वं कृष्णे वर्तते इति त्रयाणां रूपाणामसत्यत्वे शरदादौ रूपत्रयमुपमार्थोपमर्दकमावेन
प्रसिद्धम् । अत एव प्रकृतेः सत्त्वरजस्तमसां ते गुणाः । न च द्वैतापत्तिः 'प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं
वदन्ति ब्रह्मवादिनः' इति श्रुतेः तस्या गुणाः न द्वैतापादकाः । 'प्रकृतिमगन्' इति वाक्यात् ।
प्रकृतिः स्वरूपमित्युक्तम् । तेन रूपत्रयं प्रकृत्यवस्थितिष्ठा ।
'आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनुः ।
शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः' ॥
इति । त्रिवृत्करणोदाहरणश्रुत्यर्थमाहुः तेनेति । रोहितादीति । रोहितादयो गुणा यत्रेति
बहुव्रीहिः । आकारत्रयमिति जगतो ब्रह्मत्वेन सत्यत्वे सति सामान्याभावे प्रवृत्तिनिमित्तमाकृतित्रयम् ।
अत्रिवृदिति कारणभूतानां 'तत्तेजो सृजत' 'तत्तेज ऐक्षत' 'बहु स्याम् प्रजायेयेति' 'तदपोऽसृजत'
'ता आप ऐक्षन्त बह्वयः स्याम प्रजायेमहि' । इति 'ता अन्नमसृजन्त' इति श्रुत्युक्तानामित्यर्थः ।
कार्यस्येति सत्कार्यस्यात्रिवृत्कृतसाम्यादेरित्यर्थः । अनागन्तुकेति अनागन्तुकानि अत्रिवृत्कृता-
ग्न्यादिरूपाणि रोहितादीनि तेषां विचारे तन्नियतरूपेणानागन्तुकानानारोपितरूपेण । विस्ताररूपमाहुः
यन्न इति वाचारम्भणं वाग्भ्याजेनारम्यते । अवस्त्वेति षड्भावविकाररूपत्वात् । तेभ्यः स्वकारणेभ्योः

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९७१

भाष्यप्रकाशः ।

भेदकमस्त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमनागन्तुकानारोपितं रूपमिति बोध्यम् । इदं च मूलकारण-
स्यात्यन्तपरोक्षत्वादन्त्यकार्यापेक्षया शिष्यविभासायोक्तम् । तच्च मूलकारणे ब्रह्मण्येव पर्यव-

रश्मिः ।

भेदकं यथा कटकादीनामवस्था न कारणात्सुवर्णात् कार्यं कटकादेर्भेदकं कटकं सुवर्णमिति प्रतीतेः ।
तथा तेभ्यः पदार्थेभ्यो वा यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात् । तद्वच्च भेदकम् । वाचारम्भणत्वात् ।
अत इति व्यवहारदशायां भेदकस्य जातिरूपस्यासाधारणधर्मस्य ब्रह्मप्रकृतिगुणरूपस्य विवक्षणात् ।
अनागन्तुकेति । कारणताशक्तिः प्रकृतिरिति रामानुजभाष्येऽद्वैतांशे । विशिष्टांशे चिज्जडसमुदायः
प्रपञ्चः प्रकृतिः । अत्र रोहितादिरूपाणां स्वरूपं मधुप्रपाठके पञ्चमे उक्तम् । अमृतानीत्यतो घटपटादि

९७४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २३
भाष्यप्रकाशः।
सतीत्यभिप्रायेण । तदग्रे च यदुपदिष्टं तत् सर्वं मूलकारणस्य कार्यद्वारा परिचायनार्थम् ।
अतः सर्वस्य ब्रह्मैव समवायिकारणमिति सर्वं सुस्थम् । ननु जगतो ब्रह्मरूपेण सत्यत्वे तस्मिन्
रश्मिः।
तत्र नखनिकृन्तनस्यात्यन्त्यत्वं चिन्त्यमतो यत्र कुत्रचिद्भगवन् ज्ञात इत्यादिभाष्योक्ताभिप्राय
एवेति ज्ञेयम् । शिष्यस्य श्वेतकेतोर्विश्वासायारुणिना पित्रोक्तम् । यतः श्वेतकेतुः पित्राज्ञया
सर्वान्वेदानधीत्यानूचानमानी स्तब्ध इति तदधिकारेण विश्वासः । मूलकारणे इन्द्रजालकर्तरि । एवं च
समवायिनिरूपणे प्रकृतेनाकाङ्क्षितनिमित्तनिरूपणं जातमित्यर्थान्तरस्यनिग्रहस्थानं परिहर्तुं वाचारम्भण-
त्वार्थमुपक्रान्तं 'उत तमादेशः' स उपसंहारे एवं५सोम्य स आदेशो भवतीत्यनूदितस्तस्य सर्वस्य
तस्याप्येतत्तस्य 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादेः अभिप्रायमाहुः एतदग्रे चेति, उपदिष्टम् ।
'एवं सोम्य स बादेशो भवतीति सर्वं च सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादि । आ समाप्ति । तत्र
यत्किंचित्पूर्वं व्याख्यातमन्यट्टीकायामस्ति । समवायीति अतो न निग्रहस्थानमितिभावः । प्रकृता-
नाकाङ्क्षिताभिधानस्यार्थान्तररूपनिग्रहस्थानत्वात् । उपदेशेषु विशेषोपि भाति टीकानुगुणमेव । 'सर्व-
वादानवसरं नानावादानुरोधि यत्' इतिनिबन्धाट्टीकोक्तसंदेहापनुत्तये उपदेशान्तरावतरणात् । पूर्वोप-
देशे परदेवतौक्ता सा मध्वानाम् । तेषां भाष्ये श्रुतिस्मृत्युदाहरणेन विशेषानुपलम्भात् । द्वितीयोपदेशो
विज्ञानेन्द्रभिक्षुसंमतकः 'यथा मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति' इति श्रुतिः तदीयग्रन्थेषु दृश्यते इति ।
तृतीयोऽवान्तरकारणादिविषयकः चतुर्थोऽवान्तरकारणादिविषयकः । नमामि यमुनामहंमित्याचार्याः ।
सर्वं जहाति सर्वः शुष्यतीति श्रुतेः । 'आपमापामपः सर्वा' इत्यारणे । जैमिन्याचार्यविषयकः वृक्षसौष-
प्तियोपयुक्तत्वात् तस्याश्च वेदस्यादौ सत्त्वात् । पञ्चमः जीवब्रह्मवादविषय इति शंकरभाष्यविषयः ।
'तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यष्टपदात्मकोपदेशात् । षष्ठो भेदाभेदविषयको भास्कराचार्य-
मतकः । यद्येषा लवणमुदके अवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद यथा विलीनमेवेति श्रुतेः ।
लवणं न समुद्ररूपं जलं । जलं न लवणमिति भेदाभेदौ । सप्तमः समाधिः साधारणः । पण्डितो
मेधावीति तस्याधिकारबोधनात् 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इति श्रुतिकथनाच्च । 'यावन्न विमोक्ष्येऽथ
संपत्स्ये' इति श्रुतिः । सर्वभाष्यप्रसिद्धत्वाच्च तस्या अत्र सत्त्वात् । अष्टमो रामानुजशैवाज्ञानवाद-
विषयकः तस्या यावन्न वाङ्मनसि संपद्यते इत्यादिना संपत्त्युक्तेः संपत्तेश्चिदचिद्विशिष्टेष्वे संभवः । अथ
न जानातीति श्रुत्या अद्वैतमज्ञानवादश्च । नवमः श्रीवल्लभाचार्याणामुपदेशः 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वं
तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्येकादशपदात्मकः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं
प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते इति स्वरूपलक्षणोक्तेः सत्येनेत्युपलक्षणं ज्ञानानन्तयोः
अतोऽक्षरमन्त्रे कृष्णोर्यः सदानन्दरूपः शब्दभिदिति सच्चिदानन्दः श्रीः श्रेष्ठमितलक्ष्म्याः 'श्रीश्च
ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ' इति श्रुतेः । 'शरणं विहितं मुमुक्षोर्वै शरणमनुव्रजेत्' इति । महाराजत्वात्
अस्मिन् गृहे समागते शरणमार्गग्राहके च, सगृहे भक्तिमार्गी । ममेति विशेषः । अमुकस्यर्मण
1026

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ९७५
देहात्मबुद्धिस्तु सत्यां विकारबुद्धौ दोषः । श्रुतिसामर्थ्यं प्रमाणमित्युक्तम् ।
तस्माद् ब्रह्मैव समवायिकारणं, न प्रकृतिः ॥ २३ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
ब्रह्मधर्मविरुद्धधर्माभ्यासो न स्याद्, देहादेरप्यात्मत्वेन सत्यता स्यात् । तथा सति देहात्मबुद्धे-
र्दोषत्वमप्यपेयात् । तत्तद्भाविद्यनिवर्तकशास्त्रवैयर्थ्यमापद्येतेत्यतो जगन्मिथ्यात्वमेव साधीय
इत्यत आहुः देहात्मेत्यादि । वस्तुविचारेण जगतो ब्रह्मरूपत्वेऽपीदानीं बहुजन्माभ्यस्त-
विकारबुद्धेरनिवृत्तत्वात् तस्यां सत्यां या देहात्मबुद्धिः सा देहाभिन्नत्वेनात्मावगाहिनी, न त्वात्मा-
भिन्नत्वेन देहावगाहिनी । आत्मस्वरूपस्याज्ञातत्वादतो दोषरूपैवेति न कोपि जगतो ब्रह्मरूपत्वे
पूर्वोक्तो दोष इत्यर्थः । नन्वेवं व्यवस्थया देहात्मबुद्धेर्दोषत्वे किं मानमित्याकाङ्क्षायां पूर्वोक्तं
स्मारयन्ति श्रुतीत्यादि । श्रुतिसामर्थ्यमिति । दृष्टान्ते हि कार्यत्वन्यकारेण कारणात्मकत्व-
मुपदिष्टं, न तु तत्पुरस्कारेण । किंच । कारणात्मना कार्यज्ञानमभिसंहितं, न तु कार्या-
त्मना कारणज्ञानम् । अतस्तत्सामर्थ्यमेव तादृशव्यवस्थायां प्रमाणमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मा-
दित्यादि ॥ २३ ॥
रश्मिः।
इति । ब्रह्मधर्मेति । ब्रह्मधर्मा अपहतपाप्मत्वव्यापकत्वादयः तद्विरुद्धाः पापिलाव्यापकत्वादयः
तेषां त्वभ्यास एवातस्मिंस्तत्वारोपात् । देहात्मबुद्धेरिति अहं स्थूल इत्यादिरव देहात्मबुद्धिः ।
तत्तन्वेति सार्वविभक्तिकस्तसिः देहात्मबुद्धेर्दोषत्वापाये । अविद्या पञ्चपर्वा देहाभ्यासः प्राणाभ्या-
सोन्तःकरणाभ्यास इन्द्रियाभ्यास इति तन्निवर्तकं शास्त्रं पञ्चपर्वविद्याबोधकम् । 'वैराग्यं सांख्या-
योगौ च तपो भक्तिश्च केशवे' इति पञ्चपर्वाणि तद्बोधकं शास्त्रं 'त्रय्या चोपनिषद्भिश्च सांख्ययोगैश्च
सात्वतैः उपगीयमानमाहात्म्यम्' इतिवाक्यात् षट् शास्त्राणि । जगन्मिथ्यात्वमिति ।
शुक्तिकारजतवत् न त्ववान्तरकारणमृत्पिण्डादिदृष्टान्तेन ब्रह्मत्वेन । विकारेति षड्भावविकारबुद्धेः ।
आत्मावगाहिनीति व्यतिरिक्तस्यात्मनो दर्शनादिति हेतुः । अज्ञातत्वादिति तथाच विशिष्टज्ञाने
विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् विशेषणस्यात्मरूपत्वात् । पूर्वोक्त इति आभासोक्तः । तत्पुरस्कारे-
णोति । तत्सामर्थ्यमिति श्रुतेः सामर्थ्यम् शब्दव्यापारः तदपि प्रमाणं श्रुतिसंबन्धात् श्रुतिकृतिः
प्रमाणं तत्संबन्धात्कृतिस्तथेति तृतीयस्कन्धपद्यस्य यतो भवद्विधमित्यस्य कारिकायाम् । तादृशेति
दोषो दृश्यते यत्र व्यवस्थायां प्रमाणं समर्था श्रुतिः प्रमाणं व्यापारानाविद्ययाप्रमाणात्वाभावात्
करणाभावेन प्रमाणलक्षणाप्रसक्तेः । तस्मादित्यादीति । तस्मात् । अर्धजरतीयनोयव्यवस्थापन-
पक्षाभावात् ॥ २३ ॥
१. सर्वषादरजीबो यः स प्रमाणमिहोच्यते । तत्संबन्धात्कृतिस्तस्य प्रमाणं वाक्यमेव च ॥
1027 भाग० ३।२३।२० श्लोकस्येयं कारिका ।

१७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २४
अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥
लिङ्गान्तरमाह । सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेतीत्यत्र कामनं तस्याभि-
ध्यानम् । आप्तकामत्त्वान्न कामना । तदभिध्यानं सृष्टावुपदिश्यते । बहु स्यामिति
स्वस्यैव बहुरूपत्वाभिध्यानेन सृष्टं स्वयमेव भवति । सुवर्णस्यानेकरूपत्वं सुवर्ण-
प्रकृतिकस्य एव । अध्यासाभावाद् गौणत्वापत्तेश्च । न हि मुख्यं बहुभवनं
भाष्यप्रकाशः ।
अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ सूत्रमवतारयन्ति । लिङ्गान्तरमाहेति । ननु दृष्टान्ते मृत्ति-
केत्येव सत्यमिति कारणे सत्यपदमुक्तम् । अतस्तत्सामर्थ्येन कार्ये मिथ्यात्वमपि प्रमातुं शक्यत
इति शङ्कायां प्रपञ्चे विवर्तत्वस्य ब्रह्मणि विवर्तोपादानत्वस्य च निरासाय लिङ्गान्तरमाहेत्यर्थः ।
अभिध्यानमिति । एवमेवमिदं करिष्यामीत्यालोचनम् । विचार इति यावत् । सुवर्ण-
प्रकृतिकस्य इति अंशकार्ययोस्तथात्वे । नन्वभिध्योपदेशोऽपि न ब्रह्मणः समवायित्वसाधकः ।
योगिकायव्यूहवदपि बहुभवनाभिध्योपपत्तेरित्याशङ्कायामाहुः अध्यासेत्यारभ्य नान्यथेत्य-
रश्मिः ।
अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ चेति अनुक्तसमुच्चये चकारः । पूर्वपक्षनिरासाय च
इत्यसार्थस्य समुच्चायकः । प्रमातुमिति कार्यं मृत्पिण्डादि मिथ्या कृतकत्वात् घटवत् इति ।
लिङ्गान्तरमिति अर्धजरतीयाभावो लिङ्गम् । अभिध्योपदेशोऽन्यल्लिङ्गमिति अन्यल्लिङ्गं लिङ्गान्तरम् ।
भाष्ये । कामनमित्यादि कामयेतेत्यस्य विवरणम् । बहु स्यामिति बहुनिष्ठसत्ताऽनुकूलव्यापारोऽ-
धीस्तद्विषयिणी कामनात्र कामनं तस्याभिध्यानं 'प्रजायेय' इत्युक्तम् । अभित उच्चनीच-
भावेन ध्यानं चिन्तनमुपादानकारणसहितचिन्तनं प्रजायेयेति इत्युक्तप्रजननानुकूलव्यापारो धीरित्येवम् ।
इत्येवम् । ननु ह्यभिध्यानं परामिध्यानसूत्रोक्तं परस्य भगवतोऽभितो ध्यानं रमणेच्छेति विहाय
कुतो धीरिच्छाविषयो लक्षणया व्याख्यात इति चेन्न तदभिध्यानादेवेति सूत्रे तस्य तस्य कार्य-
स्योत्पादनार्थं तदभिध्यानं तत्तदात्मकत्वं तेन तद्वान्यत्वमिति भाष्यात् । ननु स्वरूपे प्रकृतिं
निवेश्य मुख्यार्थत्यागे को हेतुरत आहुः । आप्तेति आप्तकाम इति श्रुत्यन्तरेणेत्यर्थः । सृष्टाविति
सृष्टयर्थमेकोऽहं बहु स्यां प्रजायेयेत्युपदिश्यते । भवतीति न तु शुक्तौ रजतवन्मिथ्या । नापि
पूर्वपक्षः । त्वया पूर्वपक्षिणा प्रकृतेर्जडत्वाङ्गीकारादिति भावः । 'क्षीरवच्चेष्टितं प्रधानस्य' इत्यग्रे
प्रतिपिपाद्यते । प्रकृते । अंशत्यादि ननु सुवर्णस्य कार्यरूपस्य सुवर्णपिण्डरूपस्य सुवर्ण-
प्रकृतिकस्य इत्यर्थ इतिचेन्न दार्ष्टान्तिके सुवर्णस्थानापन्नयोरुक्तेः । अंशाः शकलानि सुवर्णस्य मेध-
स्वरूपायां प्रकृतौ भवन्ति जलस्य तु न भवन्ति शकलानि मेदरूपप्रकृत्यभावात् तद्वल्लक्ष्यतेषु
स्वरूपभूतप्रकृतिसत्त्वात् तत्संबन्धे जीवत्वं इवार्थे भेदकवत्त्वं च कार्येषु सुवर्णरूपत्ववत् ब्रह्मत्वं
इवार्थेभेदकवत्त्वम् । इवशब्दात्त्वेवं स्मर्यते 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति
ब्रह्मनिरूपणे गीतायाम् । तथात्व इति दार्ष्टान्तिके ब्रह्मप्रकृतिकत्वे ब्रह्मप्रकृतिर्ययोस्तयोर्ब्रह्मकार्ये
तथा सुवर्णांशकार्यत्वेन प्रकारेण यथा तथा ब्रह्मांशकार्यत्वेन प्रकारेण तयोर्भावस्तथात्वं तस्मिन् ।
अध्यासेत्यारभ्येति इह ब्रह्मण इति शेषं पूरयित्वा तत्र हेतुद्वयं योजनीयम् । कायव्यूहे अध्यासोपयोगः ।
मुख्यमिति समवायिनः स्वस्य विद्यमानत्वे सिंहादिरूपत्वं मल्लसमवायिवत् किंतु स्वस्यैव
1028

योगिनां संभवति । सर्वभवनसामर्थ्यान्मुख्ये संभवति गौणकल्पनाया अन्या-
य्यत्वात् । चकाराद्, इदं सर्वं यदयमात्मेति कार्यस्य ब्रह्मत्वश्रुतिर्ब्रह्मप्रकृतित्वे
संभवति, नान्यथा ।
अथवा ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत’ इति तस्य
जगद्रूपत्वेनाभिध्यानमुपदिश्यते । तद् ब्रह्मसमवायित्वे घटत इति चकारात्
‘एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्’ इति ॥ २४ ॥
भाष्यप्रकाशः।
न्तम् । ननु योगबलेनाप्यासामाभावेऽपि भगवान् नानाभावं कर्तुं शक्नोति, गौणत्वं ब्रह्मणोऽविकृत-
त्वसाधकत्वाददुष्टम् । अतो नेयमभिध्या समवायित्वसाधने लिङ्गं भवितुं शक्नोतीत्याशङ्क्य
व्याख्यानान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तत्र हि सर्वस्य ब्रह्मत्वे, तज्जलानित्यनेनोत्पत्तिस्थितिलयाधारत्वं
हेतुत्वेनोक्त्वा तथाभिध्यानमुपदिश्यते । यदि समवायित्वं नाभिप्रेयाद्धेतुं न वदेदतस्तथेत्यर्थः ॥ २४ ॥
रश्मिः।
सिंहादिः । ननु क्षीरवच्चेष्टितं प्रधानसेति सांख्यसूत्राद् अर्धजरतीयन्याय इति चेत्तत्राहुः
सर्वभवनेति मुख्ये बहुभवने । गौणेति प्रकृतिगुणसंसर्गवत्त्वादर्धजरतीयकल्पनायाः । सूत्रीय-
चकारार्थमाहुः चकारादिति इदं सर्वं चिज्जडात्मकम् । ब्रह्मप्रकृतिकत्व इति जीवेषु ब्रह्मोपादानत्वे
प्रकृतिर्वांशभेदके । जडेष्वप्येवम् । नान्यथेति प्रकृत्यंशपरित्यागे प्रकारे । प्रकृते । गौणत्वमिति
प्रकृतिगुणसंसर्गवत्त्वम् अविकृतस्य चिन्तामण्यादिवदविकृतत्वं यत्तत्प्रकृतिस्वरूपकत्वे इत्यविकृतत्व-
साधकत्ववत् । इयमिति अभित उच्चनीचभावेन चिन्तनं स्वस्य रमणेच्छाविषयम् । अभिध्यान-
मित्येकोपासनम् । पराभिध्यानात्तु तिरोहितमित्यत्र यद्व्याख्यातं तत्तु पूर्वव्याख्याने हेतुमिति
तज्जलानितीतिपदं हेतुवाचकं हेतुर्वाच्यः । तथेत्यर्थ इति यो यदंशः स तं भजेदिति वाक्यात्
समवायित्वम् । इदं ब्रह्मसमवायित्वे घटते इतीति भाष्यस्यार्थः । प्रकृते । किं प्रयोजनमित्याशङ्क्य
भाष्ये प्रयोजनमाहुः चकारादिति इयं राजविद्याराजगुह्यनिरूपणेऽस्ति प्रकृतेः स्वरूपत्वे एकत्वं एकं
ब्रह्मप्रकृतिरित्यापाततोमातेनेवार्थपृथक्त्वेनाभेदेऽपि अत्र शंकराचार्याः प्रकृतिरुपाधिरिति बहु स्यामिति
प्रत्यगात्मविषयत्वाज्जीवरूपेण बहुत्वमित्याहुः । किंच सोऽकामयत इति कर्तृत्वम् । तेन सगुणब्रह्मत्वं
द्योतितम् । रामानुजभाष्ये विचित्रचिदचिद्रूपेणाहं बहु स्यामिति विशिष्टाद्वैतम् । माध्वभाष्ये तु
‘मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।
महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।
प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते’ ॥
इतिवचनात् तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते ‘सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’ इति
श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
‘ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखवतीव च ।
परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयोच्यते’ ॥
इति ब्रह्माण्डे । एतद्दूषयन्ति चान्ये भास्करभाष्ये इतश्चोपादानं ‘तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय’
इति बहु भवामीति संकल्पपूर्विका प्रकृतिरभिध्यानमिति प्रकृतिस्तूपधिरित्येवं भाति तन्मते जीवस्य
ब्रह्मात्मकत्वात् ॥ २४ ॥

९७८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २५
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥
लिङ्गमुक्त्वा श्रुतिमेव प्रमाणमाह। साक्षाच्छ्रुतैव समवायित्वमुच्यते ।
चकारात् स्मृत्यापि । कथं श्रुत्योच्यते तत्राह उभयाम्नानात् । ब्रह्मणः सकाशाद्
ब्रह्मण्येव च सृष्टिप्रलययोराम्नानात् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव
समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीति । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा'
इति च। न ह्येतस्मिन्निमित्तत्वे संभवति । सुवर्णादिषु तथोपलब्धेः । लोकवेद-
न्यायेन साक्षात्त्वम् । तस्माद् भगवान्नेव समवायिकारणम् ॥ २५ ॥
भाष्यप्रकाशः।
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति लिङ्गमित्यादि । 'मयाध्यक्षेण
प्रकृतिः सूयते सचराचरम्' इति स्मृत्या कश्चित् प्रत्यवतिष्ठेद्तन्निरासाय श्रुतिमाहेत्यर्थः ।
एतस्मिन्निति प्रलयबोधक आकाशवाक्ये । लोकवेदन्यायेनेति लौकिकेन वैदिकेन च न्याये-
नेत्यर्थः ॥ २५ ॥
रश्मिः।
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ लिङ्गमियादीति भाष्ये लिङ्गं शब्दस्य सामर्थ्यं सर्वं
खल्विदं ब्रह्मेतिशब्दस्य । हेतुं वोक्त्वा । श्रुतिमेवेति आनुमानिकसूत्रोक्तानुमानं व्यवच्छिनत्ये-
वकारः । प्रकृते । मयाध्यक्षेणेति इयं राजविद्याराजगुह्ययोगाध्यायेस्ति अतोन्मयाम्नाने
स्वमार्गीयोपि कश्चित् प्रत्यवतिष्ठेदेत्यर्थः । अस्या उल्लेखो भाष्ये सृष्टिद्वयविवरणादत्रापि प्रकृतिं यान्ति
मामिकामिति स्वरूपं प्रकृतिरुक्ता विकृतसमवायित्वार्थं नतु विपरिवर्तनार्थम् ।
'यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय' ॥
इति पूर्वमुक्तत्वात् पुनः प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि इत्यविकृतसमवायित्वार्थम् । स्वामिति
अग्रे भ्रान्तराधिकसृष्ट्यर्थम्-
'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते' ॥
इति विवर्तकरूपान्तराधिकसृष्टिश्चेति । भाष्ये । ब्रह्मणः सकाशादिति कर्तृत्वं
कुलालाद् घट इतिवत् ब्रह्मण्येति समवायिनि । इह कपालयोर्घटो भविष्यति कपालयोर्घटो ध्वस्त
इतिवत् आकाशादिति आकाशस्तल्लिङ्गादिति सूत्रे आकाशो ब्रह्मेति निर्णीतम् । आकाशशरीरं
ब्रह्मेति श्रूयते । तत्स्वरूपमित्युक्ता प्रकृतिः । सा च कर्तृत्वस्य शरीरव्यापकत्वात् अविकृतस्व-
साधकत्वेपि स्वरूपं शरीरम् । कर्तृत्वात् कुलालस्य कर्तृत्वाच्छरीरित्वं दृष्टं मक्तं यन्ति लयं यन्ति
समवायित्वबोधकम् । प्रभवस्तस्मादिति प्रभवः प्रलीयतेऽस्मिन्निति प्रलयः । प्रकृते । आकाशेति
निमित्तत्वं संभवति निमित्तत्व इति पाठे निमित्तत्वे प्रतिपाद्ये सल्लग्निजनिमित्तोपादानत्वरूपो
मुख्यमर्थः संभवतीत्यर्थः । क्वचित्पुस्तके न ह्येतस्मिन्निमित्तत्वे संभवतीति पाठः । भाष्ये ।
सुवर्णादिष्विति सुवर्णं सुवर्णः सुवर्णकारश्च सुवर्णों निमित्तोपादाने भारी येषां नृसिम्डकुण्डलादीनां
ते सुवर्णादयस्तेषु एकैकलोपलब्धेः । यद्वा निमित्तत्वमभीक्ष्णतिना ईक्षत्यादिभिर्वा ब्रह्मणि सिद्धं तादृशे
1030

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९७९
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥
ननु 'स एव सर्वं सृजति स एवावति हन्ति च' इति कर्तृत्वप्रतीतेरा-
काशादिवाक्यमप्यौपचारिकं भविष्यतीति तन्निराकरणायाह आत्मकृतेः ।
'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति तस्यैव कर्मकर्तृभावात् । सुकृतत्ववचनाच्चालौकिक-
त्वम् । तथापि ज्ञानार्थमुपपत्तिमाह परिणामात् । परिणमते कार्याकारेणेति ।
भाष्यप्रकाशः ।
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ परिणामात् प्राप्तस्य विकृतत्वस्य परिहारार्थं युक्ति-
रश्मिः ।
निमित्तत्वे न ह्येतत्संभवति यतः सुवर्णादिषु समवायिषु तथास्थापनादि तस्य भावः तस्योपलब्धेरतो
ब्रह्मसमवायीत्यर्थः । परंपरोपलब्धिः । प्रकृते । लोकवेदेति कथमक्षाः साक्षात्त्वं तत्राहुरित्य-
वतरणं पूरणीयम् । स्मृतिर्हि लोकवेदालौकिकेति । गर्भस्तुतिसुबोधिन्याम् । सह अक्षेण प्रत्यक्ष-
मूलवेदेन चिद्रूपेण वा यो लोकः । साक्षाच्चेति सूत्ररूपस्मृत्यात्मकः स साक्षात्प्रततीति साक्षात्
सर्वाणि ह वा इमानीति श्रुतिः तस्य भावः साक्षात्त्वम् । लोकवेदन्यायोप्ययम् । अयं न्यायो लोके
भवो वेदे भवो न तु मन्वादिस्मृतिषु भव इत्याहुः लौकिकेनेत्यादि । भवार्थे ठञ् । तथा च लोक-
भवेन न्यायेन वेदभवेन न्यायेनेति भाष्यार्थः । 'मयाध्यक्षेण' इति गीता समाधनं तु व्याख्याना-
वसरे जातमिति न पुनरुच्यते आन्तरालिकसुहृदैः सिद्धान्तेऽप्यङ्गीकारात् । भाष्ये । तस्मादिति
साक्षाच्छ्रुतिसत्त्वात् । अन्यत्र भाष्ये ब्रह्मणः समवायित्वं रामानुजभाष्ये साक्षादुभयज्ञानं किंसिद्वनं
क उ स वृक्ष आसीत् इत्यादि श्रुतावित्युक्तम् । माध्वभाष्ये पैङ्गिश्रुतिः प्रकृतिपुरुषौ ब्रह्मेति वक्ती-
त्युक्तम् । तदग्रे वक्ष्यन्ति । भास्कराचार्यभाष्ये सर्वाणि ह वा इमानीति श्रुतिः तत्र स्वस्वमतभेदो
ज्ञातव्यः नानावादानुरोधित्वाद् ब्रह्मणः ॥ २५ ॥ :
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ भाष्ये । औपचारिकम् आकाशस्तल्लिङ्गादित्य-
धिकरणस्य विकृतसमवायिब्रह्मपरत्वमौपचारिकम् । प्रकृतिगुणसंसर्गवत्त्वेन ।
'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते' ॥
इति गीतायास्तन्निराकरणाय सुकृतत्वेनेति । सोऽकामयतेति पूर्वसूत्रोक्तश्रुत्यनन्तरं स तपस्तप्त्वा
इदं सर्वमसृजतेत्याद्युक्त्वा 'तदप्येष श्लोको भवति' 'असद्वा इदमग्र आसीत् ततो वै सदजायत'
'तदात्मानँस्वयमकुरुत तस्मात्तत्सुकृतमुच्यते' इतीति पठ्यते अत्र सम्बन्धेन ब्रह्मैवोच्यते 'अहमेवा-
समेवाग्रे' इत्यस्य सुबोधिन्याम् । सदसदिति सम्बन्धेन च ब्रह्मैवोच्यत इत्यर्थः तथा च सः सत्
असत् तत्कर्म आत्मा नगः पर्वतः इति पाठान्तरम् । आत्मानमिति पाठः । सुकृतमात्मानं परिणमय्य
कृतं तस्य वचनादित्यर्थः । अलौकिकत्वं परिणामित्वेप्यविकृतत्वम् । ज्ञानार्थमिति अविकृतत्व-
ज्ञानार्थम् । कार्यकारणवस्त्वैक्येति वाक्यात् यद्यपि दुग्धं दधि भवतीति प्रत्ययेन दुग्धं न स्यात्
चेत्तल्लक्षकविरुद्धषष्ठादि दधि स्यात् इत्युपपत्तिः । तथा प्रपञ्चो ब्रह्म न स्यान्मनसाप्याकलयितुम-
शक्यरचनो न स्यात् इति परिणामविषयिणी तथापि विकृतपरिणामविषयिणीति सर्वाणि
तैजसानीति वक्ष्यन्ति यदि सुवर्णमविकृतपरिणामि न स्यात् कटकपि कुण्डलं स्यात् सुवर्णवत् । न
1031