अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १६१
भाष्यप्रकाशः।
ब्रह्माविनाभूता वा, ब्रह्माविभक्ता वास्तीति शरीरद्वारकं ब्रह्मण एव समवायित्वं स्वतश्च कर्तृत्व-
मित्येव युक्तं पूर्वोक्तश्रुतिभ्यः । न तु केवलस्यैव प्रकृतित्वम् । उक्तव्याकोपात् । न च
'सदेव सोम्येदमग्र आसीद् एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादिश्रुतिविरोधः । तत्र हि, सदेवेत्येवकारे-
णान्ययोगं व्यवच्छिद्याग्रे विवृणोत्येकमेवेति । एकशब्दश्च मुख्ये रूढः । 'एके मुख्यान्यकेवलाः'
इति । तथा च मुख्यं ब्रह्मैवासीदिति सिध्यति, न तु तेन तदविनाभूतस्याविभक्तस्य वा शरीर-
स्यासिद्धिरिति तदविरोधात् । न चैकपदम्य मुख्यार्थत्वमेव, न केवलार्थत्वमित्यत्र किं गमकमिति
शङ्क्यम् । सुबालोपनिषदि प्रलयप्रकरणे पृथिवीलयामारभ्याक्षरं तमसि लीयत इत्यन्तेन सर्वस्य
तमसि लयमुक्त्वाऽग्रे, 'तमः परे देवे एकीभवति दिव्यो देव एको नारायणः इति तमसो
नामरूपविभागासहर्तया ब्रह्माविनाभावेनाविभक्ततया वाऽवस्थितिबोधनसैव गमकत्वात् । न
च, 'लीङ् श्लेषणे' इति धात्वर्थादक्षरन्तानां तमसा अविभागस्तमस्तु ब्रह्मण स्वरूपैक्यमिति
शब्दान्तरादवगम्यते, न स्वविनाभावोऽविभागो वेति वाच्यम् । अन्तर्यामिब्राह्मणे, यस्य तेजः
शरीरं यस्य तमः शरीरमिति शरीरत्वेन श्रावणात् सुबालोपनिषद्यपि, यो मृत्युमन्तरे संचरन्
यस्य मृत्युः शरीरमिति मृत्युपदेन सर्वानर्थमूलतया तस्यैवोल्लेखाच्च तमः शरीरतयैव सिद्ध-
त्वेन स्वरूपैक्यस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । तस्मात् सशरीरस्यैव प्रकृतित्वं सच्छब्दवाच्यत्वं च,
न केवलस्येति क्षेम्येवम् । अद्वितीयपदविरोधाच्चेति । एकमेवेति कथनोत्तरं मुख्यान्यार्थयोर्वा-
रश्मिः ।
सा ब्रह्मोपाधिस्तदवच्छिन्ना चित् सगुणं ब्रह्म तथा च शंकरभाष्यं प्रकृतिश्चोपादानकारणं ब्रह्माभ्युपग-
न्तव्यं निमित्तकारणं चेति । ब्रह्माविनाभूतेति प्रतिबिम्बपक्षे ब्रह्मसगुणत्वापादिका । ब्रह्माविभक्तेति
रामानुजाचार्यमते तथाच भाष्यं प्रकृतिश्च ब्रह्मेति । तथा तत्राप्यविभक्तनामरूपं कारणावस्थं ब्रह्मैव .
प्रकृतिशब्देनोच्यत इति ब्रह्माविभक्ताप्युक्ता आत्मकृतेरिति सूत्रस्य भाष्ये अविभक्तनामरूप आत्मा
कर्ता स एव विभक्तनामरूपः कार्यमिति । शरीरेति प्रकृतिद्वारकं मायायां ब्रह्मप्रतिबिम्बात् प्रकृतेः
शरीरं रामानुजाचार्यमते अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तं चिदचिच्छरीरं ब्रह्मणः सगुणसेत्यर्थः । कर्तृत्वं
त्वस्यैव स ईक्षांचक्रे स प्राणमसृजत इति श्रुतेः ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव दृष्टं
उभयमते । स्वतश्चेति आत्मनः स्वस्य च । अत्र मायाशरीरब्रह्मणः समवायित्वं प्रकृतिद्वारा स्वस्य कर्तृ-
त्वमपि । पूर्वोक्तेति प्रतिज्ञादृष्टान्तोक्तादिभ्यः उभयमते । केवलस्येति प्रकृतिपदसामानाधिकरण्यम् ।
श्रुतीति उभयोः पक्षयोरवकारेणोपाधिशरीरयोः व्यवच्छेदात् । अग्रे सृष्टेः पूर्वकाल इत्यर्थात् ब्रह्मणः ।
शुद्धस्य ब्रह्मणः तपोपनिषदि सदसती माया पुरुषविधब्राह्मणे च 'स आत्मानं द्वेधापातयदिच्छ ततः
पतिः पत्नी चाभवताम्' इति प्रकृतिपदस्वरूपे शक्तिरुक्तैव चूलिकायां तेन ब्रह्मणा अभ्यासिता
संस्त्यात्मकरूपायामभ्यासविषयायामहं प्रकृतैरिति परस्मिन्परावमाससाभ्यासत्वादिति नो व्याकोप
इति वाच्यम् । उभयोरेकतरपक्षे विशेषात् । विवृणोतीति भगवान् निष्कासद्धारा । एक इति
कोशोक्त्य् । गमकत्वेति तथा च यदि केवलार्थः स्यात् तर्हि तमोवस्थितिकथनं न स्यात् ।
शब्दान्तरादिति लीयत इत्यनुक्त्वा एकीभवतीति कथनादित्यर्थः । यस्य तमः शरीरमिति तेजः
शरीरमिति समभिव्याहारात् विरुद्धधर्माश्रयत्वे पर्यवसानात् नावन्तरप्रलयकारणतमोग्रहणम् ।
तस्यैवेति तमस्य एवकारेण शान्तस्य मङ्गलकरस्य व्यवच्छेदः । स्वरूपेति भवान्तरमूलकारणतमसो
1015