अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

प्रकरण सातवें ६९
जे अज्ञान येथें नसे । तरीच आत्मा असे ॥ म्हणोनी बोलणीं
वायसें । नायकावीं कीं ॥ ३७ ॥ दोरी सर्पाभास होये । तो
तेणें दोरें बांधो ये ॥ ना दवडणें न साहे । जयापरी ॥ ३८ ॥
नाना पुनिवेचनि आंधारें । दिहाभेण राती महुरे ॥ कीं येतचि
सुधाकरें । गिळिजे जेंवी ॥ ३९ ॥ तियापरी उभयतां । अज्ञान
शब्द गेला वृथा । हा तर्का वांचोन हाता । स्वरूपें नये ॥ ४० ॥
तरी अज्ञानस्वरूप कैसें । काय कार्यानुमेय असे ॥ कीं प्रत्यक्षचि
दिसे । धांडोळूं आतां ॥ ४१ ॥ अहो प्रत्यक्षादि प्रमाणीं । कीजे
जयाची घेणी ॥ ते अज्ञानाची करणी । अज्ञान नव्हे ॥ ४२ ॥
जैशीं अंकुरेंसीं सरळ । वेली दिसे वेल्हाळ ॥ तें बीज नव्हे केवळ ।
बीज कार्य होये ॥ ४३ ॥
वरील दृष्टान्ताप्रमाणें अज्ञान आत्म्याचे ठिकाणीं, स्वरूपानें अगर वेगळें
स्वतंत्रपणानें नसून आत्माच आहे. म्हणून अज्ञानाचा व आत्म्याचा संबंध
आहे, किंवा अज्ञान वेगळें स्वतंत्र आहे, हीं दोन्ही बोलणीं तर्कसंगत
नाहींत. कारण अज्ञान तत्त्वतः केव्हांच नाहीं, निरंतर आत्माच आहे. ३७.
ज्या दोरीवर सर्पाभास झाला त्या दोरीनें त्या भासमान सर्पाला बांधणें होईल
काय ? ३८. अथवा त्या दोरीपासून त्याला वेगळें तरी करतां येईल काय ?
दोन्ही असंभव आहे अथवा पौर्णिमेच्या दिवशीं अंधार, दिवसाच्या भीतीनें
रात्रीकडे वळला, तों चंद्रानें लगेच त्यास गिळून टाकिलें ३९. त्याप्रमाणें
दोन्ही बाजूंनीं अज्ञान शब्द वायां गेला. हें अज्ञान शब्दमात्र आहे; म्हणजे
त्याला स्वरूपसिद्धि नाहीं. अज्ञान आहे हा तर्कमात्र आहे. ४० आज्ञान-
स्वरूपविषयक विचार करतांना अज्ञान हें कार्यानुमेय आहे कीं प्रत्यक्षसिद्ध
आहे, याकडे दृष्टि टाकूं. ४१. प्रत्यक्षादि प्रमाणांनीं ज्या प्रमेयाची देवघेव
होते, प्रमाता प्रमाण व प्रमेय ही त्रिपुटी हें अज्ञानकार्य आहे, अज्ञान
नव्हे. ४२. अंकुररूपानें सरळ वाढून वेल पसरते, पण तो विस्तार, बीज
नाहीं, बीजकार्य होय. ४३.