ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

प्रजानामेको भागः । वङ्गा वनगता वृक्षा अवगधा अवन्ति मनुष्यादीन्रक्षन्ति तैर्गृ-
ध्यन्तेऽभिकाङ्क्ष्यन्त इति व्रीहियवाद्या ओषधयोऽवगधाः । "गृधु अभिकाङ्क्षा-
याम्" इति धातोर्गधशब्दनिष्पत्तिः । सोऽयमोषधिवनस्पतिरूपः प्रजानां द्वितीयो
राशिर्भूमौ वर्तते । ईरपादा उर(रः)पादाः सर्पा भूबिलवासिनः सोऽयं तृतीयो राशिः ।
तदेतत्प्रजात्रयं वैदिकातिक्रमदोषजन्यं नरकमनुभवति ।

द्वितीयपादं व्याचष्टे—

न्य१न्या अर्कमभितो विविश्र इति ता इमाः
प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम्, इति ।

योऽग्निरहवनीयादिरूपो दृश्यतेऽयमेवार्चनीयत्वादर्क इत्यर्थः ।

तृतीयपादं व्याचष्टे—

बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ
एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः, इति ।

बृहच्छब्देनाऽऽकाशे दृश्यमानमदस्तजोमण्डलमेव विवक्षितम् । सर्वजगत्प्रकाशक-
त्वेन प्रौढत्वात् । तेन च मण्डलेन तत्रावस्थितोऽसावादित्य उपलक्षितः ।

चतुर्थपादं व्याचष्टे—

पवमानो हरित आ विवेशेति वायुरेव
पवमानो दिशो हरित आविष्टा, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥

पादप्रक्षालननिष्ठिवनादिप्रदेशस्य शोषणेन शुद्धिहेतुत्वादयं वायुरेव पवमान इत्यु-
च्यते । प्राच्यादिदिशस्तत्तत्कर्मसु विहिताः सत्योऽनुष्ठानवैकल्यं हरन्तीति हरिच्छब्दे-
नोच्यन्ते । वायोर्दिक्षु संचारात्तत्राऽऽविष्टत्वम् । वैदिकातिक्रमं कृतवत्यः प्रजास्त्रिविधा
अपि पक्ष्यादिरूपेण नरकजन्मानुभवन्ति, चतुर्थभागवर्तिन्यश्च श्रद्धायुक्ताः सत्य उत्त-
मलोकप्राप्त्यर्थमग्निवाय्वादिदेवता उपासत इत्येवं हानिवृद्ध्योर्मन्त्रेणोक्तत्वाद्वैदिकमेतं
पन्थानं सर्वथा नातिक्रामेदित्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

---

न्यन्या१ अर्कमभितो०—ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ । बृहद्ध
तस्थौ०—ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ । पवमानो हरित आविवेश०—
ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ ।

---

१ घ. ङ. वनगा । २ ग. ईरपादा । ३ ख. ग. ॰क्रमे दो॰ । ४ क. ॰वं ज्ञानिवृद्धैर्मै॰ । ग. ॰वं ज्ञानवृद्धैर्मै॰ ।