ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ८७

तमेवानतिक्रमं स्वपक्षसाधनपरपक्षदूषणाभ्यां द्रढयति—
न ह्यत्यायन्पूर्वे येऽत्यायंस्ते परा बभूवुः, इति ।
पूर्वे महर्षयो व्यासवसिष्ठादयस्तमुक्तं पन्थानं नैवात्यायन्नात्यक्रामन् । ये तु नास्तिका अत्यक्रामंस्ते पराबभूवुः पराभूताः पुरुषार्थाद्भूष्टाः ।
ब्राह्मणेनोक्तस्यार्थस्य दाढर्याय मन्त्रमुदाहरति—
तदुक्तमृषिणा प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयु-
र्न्य१न्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ
भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति, इति ।
तत्पूर्वोक्तमार्गातिक्रमानतिक्रमयोर्बाधाबाधावित्येतदर्थजातमृषिणा केनचिन्मन्त्रद-
र्शिना पुरुषेण तन्मन्त्ररूपया वाचा कयाचिदुक्तम्२ । “प्रजा ह” [ ऋ० सं० म०
८ सू० १०१ ऋ० १४ ] इत्यादिको मन्त्रः । ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः प्रजास्तासां
भागचतुष्टयेन भागत्रयवर्तिन्यस्तिस्रः प्रजा वैदिकमार्गश्रद्धारहिताः सत्यो यथो-
क्तस्य मार्गस्यात्यायमतिक्रममीयुः प्राप्ताः । लोके३ हि गुरुशास्त्रोपदेशरहितानां बाहु-
ल्यमुपलभ्यते तत्प्रसिद्धिज्योतनार्थो हशब्दः । चतुर्थभागेऽवस्थितानां प्रजानां मध्येऽ-
न्याः काश्चित्प्रजा अर्कमर्चनीयमग्निमभितो निविविश्रे निविष्टास्तदुपासने प्रवृत्ता
इत्यर्थः । भुवनेष्वन्तः सर्वेषु लोकेषु मध्ये बृहत्प्रौढं सर्वजगत्प्रकाशकं ह प्रसिद्ध-
मादित्यमण्डलं तस्थौ, तन्मण्डलवर्तिनमप्यन्याः काश्चित्प्रजा अभितो निविष्टा इत्य-
न्वयः । पवमानो जगतः शुद्ध्यर्थं सर्वदा संचरन्वायुर्हरितः सर्वा दिश आ विवेश ।
तमप्यन्या अभितो निविष्टा इत्यन्वयः । इति शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ।

तस्या ऋचः प्रथमपादं व्याचष्टे—
प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरिति या वै
ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानी-
मानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः, इति ।
ताः पूर्वमन्त्रोक्ता इमा अस्माभिर्द्दिश्यमानाः श्रद्धारहितास्त्रिविधाः प्रजा याः
काश्चिद्वैदिकस्यातिक्रमं प्राप्तास्तानि तथाविधप्रजानां शरीराणि तद्दोषफलं भोक्तुं प्रवृ-
त्तानीमान्यस्माभिर्द्दिश्यन्ते । सामान्यतः प्रोक्तानां पुनर्वयांसीत्यादिना विशेषनि-
र्देशः । वयांसि पक्षिणः काकगृध्रादय आकाशे दृश्यन्ते । सोऽयं पक्षिसंघस्त्रिविधानां

---

प्रजा ह तिस्रो०—ऋ० सं० म० ८ सू० १०१ ऋ० १४ ।

---

१ ग. घ. ॰वाति । २ ग. घ. ङ. ॰चित्प्रोक्तं । ३ ग. ॰केऽपि हि । ४ क. घ. ङ. पूर्वोक्त ।