अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६६३
“अष्टादश शैक्षाः” इत्यत्र सूत्रे किं कारणं कायसाक्षी नोक्तः ? कारणा-
भावात् । किं पुनः कारणम् ? अनास्रवास्तिस्रः शिक्षाः१, तत्फलं च । तद्वि-
शेषेण हि शैक्षाणां व्यवस्थानम् । निरोधसमापत्तिश्च नैवशक्षानशिक्षा२ फलम् ।
अतो न तद्योगाच्छैक्षविशेष उक्तः । एष तावदनागामिनां यथास्थूलं भेदः ।
सूक्ष्मं तु भिद्यमानाः सहस्रशो भिद्यन्ते ।
अष्टादश शैक्षा इत्यत्र सूत्र इति । “अनाथपिण्डदो गृहपतिर्भगवन्तम-
पृच्छत्—‘कति भदन्त दक्षिणीयाः’ इति ? भगवानाह—‘अष्टादश गृहपते शैक्षा
नैवाशैक्षा दक्षिणीया इति । अष्टादश शैक्षाः कतमे ? स्रोतआपत्तिफलसाक्षा-
त्क्रियायै प्रतिपन्नकः, स्रोतआपन्नः, सकृदागामिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः,
सकृदागामी, अनागामिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः, अनागामी, अर्हत्त्वफल-
साक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः, श्रद्धानुसारी, श्रद्धाधिमुक्तः, दृष्टिप्राप्तः,
कुलंकुलः, एकवीचिकः, अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरिनिर्वायी, साभिसंस्कार-
परिनिर्वायी, अनभिसंकारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोताः—इतीमे गृहपतेऽष्टादश
शैक्षाः । नवाशैक्षाः कतमे ? परिहाणधर्मा, चेतनाधर्मा, अनुरक्षणाधर्मा,
स्थिताकम्प्यः, प्रतिवेधनाभव्यः, अकोप्यधर्मा, चेतोविमुक्तः, प्रज्ञाविमुक्तः,
उभयतोभागविमुक्तः—इतीमे गृहपते नवाशैक्षाः” इति । तिस्रः शिक्षाः, तत्फलं
चेति । अधिशीलमधिचित्तमधिप्रज्ञमिति तिस्रः शिक्षा आर्यमार्गलक्षणाः । तेषां
फलं विसंयोगः । तद्विशेषेण हि शैक्षाणां व्यवस्थानमिति । शिक्षाविशेषेण,
तत्फलविशेषेण चेत्यर्थः । कथं पुनस्तद्विशेषः ? अन्यादृश्योऽष्टादशानां शिक्षाः,
विसंयोगफलं चेति । निरोधसमापत्तिश्च न शैक्षा । अप्रहाणमार्गस्वभाव्यात् ।
न शिक्षा फलमविसंयोगफलस्वभाव्यात् । अतो न तद्योगात् निरोधसमापत्ति-
योगात् शैक्षविशेष उक्तः । यथैतेऽष्टादश शैक्षाः, न पुनरसौ न शैक्षः । तत्र
यदिदमुच्यते—अष्टादश शैक्षा इत्यत्र सूत्रे किं कारणं कायसाक्षी नोक्तः, शैक्ष
इत्येवं नोक्तः ।
· यथास्थूलं भेद इति । “रूपोपगा पञ्च, आरूप्यगश्चतुर्धान्यः इह निर्वायको-
ऽपरः” (अभि० को० ६.३८) इत्येवमादि ।
सूक्ष्मं तु भिद्यमाना इति विस्तरः । अत्राचार्यो गणनोपायप्रदर्शनार्थं
प्रथममन्तरापरिनिर्वायिण इन्द्रियभूमिगोत्रादिभेदं व्युत्पादयति । किं कारणम् ?
१. शंक्षाः—का० । २. ०नाशिक्षा—का० ।