अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
तासां यथासंख्यं पञ्च शुद्धावासाः फलम् । यत्तत्र सास्रवं तद्वशात्
तेषूपपत्तिः ।
श्रद्धादीन्द्रियाधिक्यात् पञ्चेत्यपरे ।
निरोधलाभ्यनागामी कायसाक्षी पुनर्मतः ॥ ४३ ॥
निरोधलाभोऽस्यास्तीति निरोधलाभी । यो हि कश्चिदनागामी निरोध-
समापत्तिलाभी स कायसाक्षीत्युच्यते; निर्वाणसदृशस्य धर्मस्य कायेन साक्षात्
करणात् ।
कथं पुनः कायेन साक्षात्करोति ? चित्ताभावात् कायाश्रयोत्पत्तेः ।
एवं तु भवितव्यम्—स हि तस्माद् व्युत्थायाप्रतिलब्धपूर्वां सविज्ञानकां
कायशान्ति प्रतिलभते । यतोऽस्यैवं भवति—शान्ता बत निरोधसमापत्तिः, निर्वाण-
सदृशी बत निरोधसमापत्तिरिति । एवमनेन तस्याः शान्तत्वं कायेन साक्षात्कृतं
भवति । प्राप्तिज्ञानसाक्षात्क्रियाभ्यां प्रत्यक्षीकारो हि साक्षात्क्रिया ।
पुनरनास्रवं सास्रवमनास्रवमित्यपराणि त्रीणीति षड् भवन्ति । एवमेव च
तृतीयायां नव, चतुर्थ्यां द्वादश, पञ्चम्यां पञ्चदशेति योज्यम् ।
तासां यथासंख्यमिति । तासां व्यवकीर्णभावनानां यथाक्रमं पञ्च शुद्धावासाः
फलम् । मृद्व्या भावनाया अवृहाः फलम्, एवं यावदधिमात्रतमाया भावनाया
अकनिष्ठाः फलमिति ।
श्रद्धादीन्द्रियाधिक्यादिति । भदन्तश्रीलातमतम् । श्रद्धाधिकाया भावनाया
अवृहाः फलम्, एवं यावत् प्रज्ञाधिकाया भावनाया अकनिष्ठाः फलमिति ।
यो हि कश्चिदनागामीति । श्रद्धाधिमुक्तो वा, दृष्टिप्राप्तो वा । कायेन
साक्षात्करणमिति । चित्ताभावात् कायेनैव साक्षात्करोति ।
कथं कायेनैव ? इत्याह—कायाश्रयोत्पत्तेः ।
एवं तु भवितव्यमिति । स्वमतमाचार्यस्य । प्राप्तिज्ञानसाक्षात्क्रियाभ्यामिति ।
समाधिकाले तदनुकूलाश्नयप्राप्तिसाक्षात्करणात् । व्युत्थानकाले च तत्प्रति-
संवेदनाज्ञानसाक्षात्करणात् । प्रत्यक्षीकारो हि साक्षात्क्रियेति । सविज्ञानकाय-
शान्तिप्रतिलम्भावस्थायां साक्षात्क्रिया युज्यत इत्यभिप्रायः । सविज्ञानककाय-
शान्तिप्रतिलम्भेन वा अविज्ञानककायशान्त्यवस्थायां तत्प्राप्तिर्गम्यत इति ।