अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

यदुक्तम्—"स ध्याने व्यवकीर्णेऽकनिष्ठगः" इति, अथ कतमद्ध्यानं
प्रथमतॊ व्यवकीर्यते ?
आकीर्यते चतुर्थं प्राक्,
स हि सर्वकर्मण्यः समाधिः ; सुखप्रतिपदामग्रत्वात्¹ । एवं च पुनः
व्यवकीर्यते—अर्हन्नागामी वा प्रवाहयुक्तमनास्रवं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते ।
तस्माद्व्युत्थाय प्रवाहयुक्तं तदेव सास्रवं समापद्यते, पुनश्चानास्रवम् ।
एवं प्रवाहाप्रहाणेन² यदा किल द्वौ क्षणावनास्रवौ समापद्यते, द्वौ सास्रवौ,
पुनश्चानास्रवौ—अयं व्यवकिरणस्य प्रयोगः ।
निष्पत्तिक्षणमिश्रणात् ।
यदा त्वनास्रवस्य क्षणस्यानन्तरं सास्रवं सम्मुखीकरोति सास्रवस्यानास्रवम् ।
एवं सास्रवस्य क्षणस्यानास्रवाभ्यां मिश्रणात् व्यवकिरणं निष्पन्नं भवतीति
वैभाषिकाः ।
द्वौ हि क्षणावानन्तर्यमार्गसदृशौ, तृतीयो विमुक्तिमार्गसदृश इति एवं
फलानि प्राप्तव्यानि । सकृदागामिना द्वे श्रामण्यफले प्राप्तव्ये—अनागामिफलम्,
अर्हत्त्वफलं च । स्रोतआपन्ने त्रीणि—सकृदागामिफलम्, अनागामिफलम्,
अर्हत्त्वफलं च । वीतरागेण पुनरेकमेवार्हत्त्वफलं प्राप्तव्यमिति । त्रिधातुसमति-
क्रमश्चावीतरागेण कर्तव्यः । वीतरागेण तु रूपावीतरागेणान्तरापरिनिर्वायिणा
भवता द्विधातुसमतिक्रमः कर्तव्य इति ॥ ४१ ॥
“आकीर्यते” इति । व्यवकीर्यते व्यतिभिद्यते । अनास्रवाभ्यां
सास्रवं चतुर्थं ध्यानं मिश्रीक्रियत इत्यर्थः । सुखप्रतिपदामग्रत्वादिति । सुखा
प्रतिपदश्चत्वारि मौलानि ध्यानानि, “ध्यानेषु मार्गः प्रतिपत् सुखा”
(अभि० को० ६.६६) इति वचनात् । तासां चतुर्थं ध्यानमग्रम्, अष्टापक्षाल-
मुक्तत्वात् ।
यदा किलेति । किलशब्दो वैभाषिकमतद्योतकः । स्वमतं तु पश्चाद्
दर्शयिष्यति—अशक्यं तु क्षणव्यवकिरणमिति विस्तरेण ।
द्वौ हि क्षणावानन्तर्यमार्गसदृशाविति । अनास्रवसास्रवौ । तृतीयो
विमुक्तिमार्गसदृश इत्यनास्रवः ।
१. ०मग्रद्यत्वात्—का० । २. ०प्रहासेन—का० ।