अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६५५
तद्विशेषः पुनः कर्मक्लेशेन्द्रियविशेषात् ॥ ३९ ॥
तेषां पुनस्त्रयाणां नवानां चानागामिनां कर्मक्लेशेन्द्रियविशेषाद् विशेषः ।
त्रयाणां तावदभिनिर्वृत्त्युपपद्यापरपर्यायवेदनीयकर्मोपचितत्वाद्यथाक्रमं मृदुमध्याधि-
मात्रक्लेशसमुदाचारत्वाद् अधिमात्रमध्यमृद्विन्द्रियत्वाच्च ।
तेषामपि¹ प्रत्येकमत एव यथायोगं विशेषः । प्रथमयोस्त्रिकयोः क्लेशेन्द्रिय-
विशेषात् पूर्ववत् । पश्चिमस्य त्रिकस्यापरपर्यायवेदनीयकर्मविशेषाच्चेति ।
त एते नवप्रकारक्लेशेन्द्रियत्वान्नवानगामिनो भवन्ति ॥ ३९ ॥
“तद्विशेषः पुनः” इति विस्तरः । तेषां पुनस्त्रयाणामन्तरोपपद्यपरि-
निर्वा​यिणोः, ऊर्ध्वस्रोतसश्च । नवानां चैषामेव प्रत्येकं त्रिधाभेदाद् यथावर्णिताद्
विशेषः । कर्मक्लेशेन्द्रियविशेषात् । कर्मणः क्लेशस्येन्द्रियस्य च विशेषाद्
भवति । कथम् ? इत्याह– त्रयाणामिति विस्तरः । अभिनिर्वृत्तिः । अन्तराभावः ।
अभिनिर्वृत्तिवेदनीयस्य कर्मणा उपचितत्वादन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यवेदनीयस्य
कर्मणा उपचितत्वादुपपद्यपरिनिर्वायी, अपरपर्यायवेदनीयस्य कर्मणः उपचितत्वा-
दूर्ध्वस्रोता इत्येवं तावत्तेषां त्रयाणां कर्मविशेषाद् विशेषः । मृदुमध्याधिमात्र-
क्लेशसमुदाचारत्वाद् यथाक्रममेषामेव क्लेशविशेषाद् विशेषः । अधिमात्रमध्य-
मृद्विन्द्रियत्वाच्च । यथाक्रममेषामेवेन्द्रियविशेषाद्विशेष इति ।
तेषामपि प्रत्येकमत एव यथायोगं विशेष इति । तेषामपि प्रत्येकं भिन्नानां
नवानामित्यर्थः । अत एव कर्मादिविशेषात् यथायोगं न यथाक्रमम्, विशेषोऽ-
वगन्तव्यः । कथमित्याह — प्रथमयोस्त्रिकयोरिति विस्तरः । यच्चान्तरापरिनिर्वा-
यिणां त्रिकम्, यच्चोपपद्यपरिनिर्वायिणाम् , तयोस्त्रिकयोः क्लेशेन्द्रियविशेषात् ,
मृदुमध्याधिमात्रक्लेशसमुदाचारत्वात् , अधिमात्रमध्यमृद्विन्द्रियत्वाच्च यथा-
क्रमं विशेषः; न तु कर्मविशेषात् । यस्मात् प्रथमस्य त्रिकस्याभिनिर्वृत्तिवेदनीयं
कर्म तुल्यम् , द्वितीयस्य चोपपद्यवेदनीयं कर्म तुल्यमिति । पश्चिमस्य त्रिकस्या-
परपर्यायवेदनीयकर्मविशेषाच्च विशेषः। प्लुतादीनां ह्यपरपर्यायवेदनीयं कर्म
भिन्नमित्यतोऽपरपर्यायवेदनीयकर्मविशेषात् , क्लेशेन्द्रियविशेषाच्च । चका-
रानुकृष्टत्वात् विशेषो मृदुमध्याधिमात्रक्लेशसमुदाचारत्वात्, अधिमात्रमध्य-
मृद्विन्द्रियत्वाच्च । यथाक्रममित्यर्थः । त एते नवप्रकारक्लेशेन्द्रियत्वादिति । त
१. तेषामपि नवानां—का० ।