अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६५४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गल-
कथं त्रिधा भेदात् ? अन्तरापरिनिर्वायिणस्तावदाश्वनाशुचिरपरि-
निर्वाणात् दृष्टान्तत्रयेण । उपपद्यपरिनिर्वायिण उपपद्याभिसंस्कारानभिसंस्कार-
परिनिर्वाणात् । सर्वे ह्येते उपपद्यपरिनिर्वाणादुपपद्यपरिनिर्वायिणः¹। ऊर्ध्वस्रोतसः
प्लुतादिभेदात् । सर्वेषां वा त्रयाणामाश्वनाशुचिरपरिनिर्वाणादिति त्रित्वम् ।
इत्यनवबुध्यमान इतरः पृच्छति । आचार्योऽपि अर्थापत्त्या उक्ता एत इति
पश्यन् विवृणोति-अन्तरोपपद्यपरिनिर्वायिनोः । अन्तरापरिनिर्वाणः उपपद्यपरि-
निर्वाणिश्चेत्यर्थः । 'ऊर्ध्वस्रोतसश्च तृतीयस्येति । आश्वनाशुचिरपरिनिर्वाणात्
दृष्टान्तत्रयेणेति । आशुपरिनिर्वायी अनाशुपरिनिर्वायी, चिरपरिनिर्वायी च
दृष्टान्तत्रयेण योजयितव्याः । तद्यथा परीत्तः शकलिकाग्निरभिनिर्वर्तमान एव
निर्वायात्, एवं प्रथमो य आशुपरिनिर्वायी । तद्यथाऽयोगुडानां वायस्फालानां वा
दीप्ताग्निसम्प्रतप्तानां अयोघनेन हन्यमानानां अयःप्रपाटिकोत्पतत्येव निर्वा-
यात्, एवं द्वितीयोऽनाशु परिनिर्वायी । तद्यथाऽयोगुडानामिति पूर्ववद्यावद्यः-
प्रपाटिकोत्प्लुत्य पृथिव्यामपतितैव निर्वायात्, एवं तृतीयो यश्चिरपरिनिर्वायी ।
एतच्च सूत्रं विस्तरेण पुरस्ताल्लिखितमिति² न पुनर्लिख्यते । उपपद्याभि-
संस्कारानभिसंस्कारपरिनिर्वाणादिति । उपपद्य परिनिर्वाणाद्, अभिसंस्कारेण,
अनभिसंस्कारेण परिनिर्वाणात् त्रिधाभेदान्नवानागामिनो भवन्तीति सम्बन्धः ।
उपपद्यपरिनिर्वायी य उपपन्नमात्रः परिनिर्वाति, न त्वभिसंस्कारेणानभिसंस्कारेण
वा परिनिर्वाति । साभिसंस्कारपरिनिर्वायी तु नोपपद्यैव परिनिर्वाति, किं तर्हि ?
अभिसंस्कारेणाप्रतिप्रस्रब्धस्य पूर्वाभिसंस्कारस्य सामर्थ्यतः परिनिर्वाति । अस्य
हि यद्यपि वाही मार्गोऽस्ति, अभियोगेन तु परिनिर्वाति; उपपद्यपरिनिर्वायी तु
नाभियोगेनेति विशेषः । अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी पुनः प्रतिप्रस्रब्धपूर्वाभि-
संस्कारोऽभिसंस्कारमनन्तरेण परिनिर्वातीत्ययमेव एषां विशेषोऽवगन्तव्यः ।
यथा तु साभिसंस्कारानभिसंस्कारपरिनिर्वायिणावप्युपपद्यपरिनिर्वाय्याख्यां
लभेते, तथा दर्शयन्नाह— सर्वे ह्येत उपपद्यपरिनिर्वाणादुपपद्यपरिनिर्वायिण इति ।
· प्लुतादिभेदादिति । प्लुतार्धप्लुतसर्वच्युतभेदादित्यर्थः । सर्वेषां वा त्रयाणामिति ।
अन्तरोपपद्यपरिनिर्वाय्यूर्ध्वस्रोतसामाश्वनाशुचिरपरिनिर्वाणात् त्रिधा भेदः ।
कश्चिदन्तरापरिनिर्वायी आशुपरिनिर्वायी भवति । एवमुपपद्यपरिनिर्वायी,
ऊर्ध्वस्रोताश्चेति । अस्माच्च त्रिधाभेदान्नवानागामिनो भवन्तीति स एव सम्बन्धो
वाच्यः ।
१. त्रयोऽप्युपपन्न०-का० । २. द्र०-अस्यैव ग्रन्थस्य ४११-४१३ पृ० ।