अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६५३
अन्तरा¹ परिनिर्वाणमूर्ध्वस्रोतसो युज्यमानं पश्यामः । अकनिष्ठभवाग्रपरमत्वं तु
परेण गत्यभावात् । यथा सप्तकृत्वःपरमत्वं स्रोतआपन्नस्येति ।
इमे तावत् पञ्च रूपोपगा अनागामिनः ।
आरूप्यगश्चतुर्द्धान्यः,
अन्य आरूप्यगोऽनागामी, यो रूपवीतराग इतश्च्युत्वारूप्येषूपपद्यते ।
स पुनश्चतुर्विधः, उपपद्यादिपरिनिर्वायिभेदात् ।
त एते षडनागामिनो भवन्ति ।
ततः—
इह निर्वाण्यकोऽपरः ॥ ३८ ॥
इहैव जन्मन्त्यपरः परिनिर्वाति । स दृष्टधर्मपरिनिर्वायी सप्तमः ॥ ३८ ॥
पुनस्त्रींस्त्रिविधान् कृत्वा नव रूपोपगाः स्मृताः ।
पुनस्त्रयाणामनागामिनां त्रिधा भेदाद् रूपोपगा नवागामिनो भवन्ति ।
कतमेषां त्रयाणाम् ? अन्तरॊपपद्यपरिनिर्वायिणोरूर्ध्वस्रोतसश्च ।
प्रविशति । अन्तरापरिनिर्वाणमिति विस्तरः । नैतत् प्रति शास्त्रकारैर्निश्चितम्,
न च प्रतिषिद्धम्, अतोऽप्रतिषेधादूर्ध्वस्रोतसोऽकनिष्ठपरमस्य भवाग्रपरमस्य
चान्तरा अकनिष्ठां भवाग्रं च प्रविश्य परिनिर्वाणं युज्यमानं पश्यामः । सम्भवं तु
पश्याम इत्यर्थः । ननु चाकनिष्ठपरमो भवाग्रपरम इति चोक्तम् ? अत आह—
अकनिष्ठभवाग्रपरमत्वं तु परेण गत्यभावाद् । अकनिष्ठेभ्यो भवाग्राच्चोर्ध्वं
गत्यभावात् । तद्यथा स्रोतआपन्नस्य सप्तकृत्वः परमत्वम् । न हि तस्य द्वौ त्रीन्
वा भवानभिनिर्वर्त्य परिनिर्वाणं न सम्भवतीति । ततः परेण त्वष्टमं भवं
नाभिनिर्वर्तयतीति सप्तकृत्वः परम उक्त इति ।
स पुनश्चतुर्विध इति । अन्तरापरिनिर्वाय्यभावान्न पञ्चविधः। एते षडनागामिनो
भवन्तीति । अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरिनिर्वायी, साभिसंस्कारपरिनिर्वायी,
अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोतः, आरूप्यगश्च । षष्ठश्चतुर्धाभेदमवि-
गणय्येति ।
दृष्टधर्मपरिनिर्वायी । दृष्टजन्मपरिनिर्वायीत्यर्थः ॥ ३८ ॥
कतमेषां² त्रयाणामिति विस्तरः । त्रयोऽनागामिन इति निर्भिद्य नोक्ता
१. अन्तरापि तु—का० । २. कथमेषां—जा० ।