अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६५२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
२. अर्धप्लुतो नाम यस्ततः शुद्धावासेषूपपद्य मध्यादेकमपि स्थानान्तरं
विलङ्घ्याकनिष्ठान् प्रविशति । महाब्रह्मस्वार्यो नोपपद्यते; दृष्टिस्थानत्वाद्, एकनाय-
कत्वाच्चेति¹ ।
३. सर्वच्युतो नाम यः सर्वाणि स्थानान्तराणि संचर्याकनिष्ठान् प्रविशति ।
न च कदाचिदनागामी । तत्रैवोत्पत्त्यायतने द्वितीयं जन्माभिनिर्वर्तयति, विशेष-
गामित्वात् । एवं चास्य परिपूर्णमनागामित्वं भवति । यत्रोपपन्नस्ततस्तत्र²
चात्यन्तमनागमनात् ।
एवं तावद्ध्याने व्यवकीर्णेऽकनिष्ठगो वेदितव्यः । ततः—
अन्यो भवाग्रगः ।
अव्यवकीर्णध्यान ऊर्ध्वस्रोता भवाग्रनिष्ठो भवति । स हि समापत्त्यन्त-
राण्यास्वादयन् सर्वस्थानान्तरेषूपपद्याप्रविश्यैव शुद्धावासाना रूप्यक्रमोत्पत्तितो
भवाग्रं गत्वा परिनिर्वाति । शमथचरितो ह्येषः । पूर्वकस्तु विपश्यनाचरितः ।
—————————————————————————————————————————————
अर्धप्लुतो नामेति विस्तरः । य एकमपि स्थानान्तरं विलङ्घ्य शुद्धावासेषू-
पपद्याकनिष्ठान् प्रविशतीत्येवं वाक्यभिसम्बन्धः । दृष्टिस्थानत्वादिति । महाब्रह्मणां
प्रथमोपपन्नानां च महाब्रह्मणि निर्मायकायाभिमानतः । एकनायकत्वाच्चेति ।
किम् ? महाब्रह्मस्वार्यो नोपपद्यते । आर्यस्य हि प्रभाववतस्तत्रोत्पादे
सद्युभयनायकत्वं स्यात् । निःसपत्नेन च कर्मणा तत्राधिपत्यम् । अतः
सपत्नं न भवतीति ।
सर्वाणि स्थानान्तराणीति । ब्रह्मकायिकेभ्यश्च्युत्वा ब्रह्मपुरोहितादीनि
सुदर्शनान्तानि चतुर्दशस्थानान्तराणि सञ्चार्याकनिष्ठान् प्रविशति । यत्रोपपन्न-
स्ततस्तत्र चात्यन्तमनागमनादिति । यत्रोपपन्नस्तद्यथा—प्रथमध्याने,
ततोऽत्यन्तमनागमनात् कामधातौ । तथा यत्रोपपन्नस्तत्र चात्यन्तमनागमनात् ।
तत्र च पुनः प्रथमे ध्यानेऽत्यन्तमनागमनात् । परिपूर्णमनागामित्वम् , पुनस्तत्र
द्वितीयजन्माकरणात् ।
शमथचरितो ह्येष इति । य एष भवाग्रपरमः, स समाधिप्रियः । आरूप्येषु
च समाधिरतिप्रशान्तः । तस्मादयमारूप्यान् प्रविशति । पूर्वकस्तु
विपश्यनाचरित इति । योऽसावकनिष्ठपरम उक्तः, स प्रज्ञाप्रियः शुद्धावासान्
—————————————————————————————————————————————
१. ० नामकत्वा०—का० । २. ० न्नस्तस्याद्यस्तत्र—का० ।