अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
दुःखस्यान्तं करोतीति। को दुःखस्यान्तः ? यस्मात् परेण दुःखं नास्ति ।
अप्रतिसन्धिकं दुःखं करोतीत्यर्थः ।
अथवा—निर्वाणमन्तः । कथं निर्वाणं करोति ? तत्प्राप्ति विबन्धापनयनात् ।
यथाकाशं कुरु मण्डपं पातयेति भवन्ति वक्तारः । अन्योऽपि वा¹ स्यात् सप्त-
कृत्वः परमो न तु नियत इति नोच्यते ।
एवं तावदक्षीणभावनाहेयः फलस्थः सप्तकृत्वः परमो भवति ।
त्रिचतुर्विधमुक्तस्तु द्वित्रिजन्मा कुलंकुलः ॥ ३४ ॥
स एव स्रोतआपन्नस्त्रिभिः कारणैः कुलंकुलो भवति—
१. क्लेशप्रहाणतः, त्रिचतुःप्रकारप्रहीणत्वात् ।
२. इन्द्रियतः, तत्प्रतिपक्षानास्रवेन्द्रियलाभात् ।
३. जन्मतः, द्वित्रिजन्मावशेषत्वात् ।
रूपावस्थितम् उदके मज्जति । असंस्कृतत्वात् । तदेव पुनर्लोहं पात्रीकृतं सन् महज्-
जातमुदके प्लवते तरति; तदभिसंस्कारगुणात् । एवमबुधो गुणैरपात्रीकृत-
त्वान्मज्जति, न तु बुधः, गुणैः पात्रीकृतत्वादिति ।
यस्मात् परेण दुःखं नास्तीति । यस्माद् दुःखात् परेण दुःखं नास्ति
भवान्तरसंगृहीतम्, स दुःखस्यान्तो दुःखावसानमित्यर्थः । अन्यथा हि मरण-
काले दुःखस्यान्तो भवति । सप्रतिसन्धिकं तु तद् दुःखम् । अत आह—
अप्रतिसन्धिकं दुःखं करोतीत्यर्थ इति । कथं निर्वाणं करोतीति । नित्यत्वात् करणं
न युज्यत इत्यभिप्रायः । तत्प्राप्तिविबन्धापनयनादिति । निर्वाणप्राप्तिविबन्धा-
पनयनात् । तत्प्राप्तेर्विबन्धः क्लेशप्राप्तिरुपधिर्वा, तदपनयनान्निर्वाणं करोति ।
तद्यथा—आकाशं मण्डपावस्थाने न लभ्यते, सति तस्य विबन्धे, तदपनयनाश्रित्य-
मप्याकाशं करोतीत्युच्यते । तेनाह—यथाकाशं कुरु मण्डपं पातयेति भवन्ति
वक्तार इति । अन्योऽपि वेति । पृथग्जनः परिपक्वसन्तानः । न तु नियत इति ।
कदाचिदिहैव परिनिर्वायात् अन्तराभावेषु चेत्यतो नोच्यते ।
द्वित्रिजन्मेति । द्वे वा त्रीणि वा जन्मान्यस्येति द्वित्रिजन्मा । केचिदेवं
पठन्ति—द्वित्रजन्मेति द्वे वा त्रीणि वा द्वित्राणि । “संख्याव्ययासन्नादूराधिक-
१. च—का० ।