अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १४३
कस्मादविनिपातधर्मा^१ भवति ? तद्गामिकर्मानुपचयादुपचितविपाकदानवै-
गुण्याच्च संततेर्बलवत्कुशलमूलाधिवासनात्,^२ प्रयोगाशयशुद्धितः । अपायनियते
तु कर्मण्यसौ क्षान्तिमपि नोत्पादयेत् । आह चात्र—
“कृत्वा बुधोऽल्पमपि पापमधः प्रयाति,
कृत्वा बुधो महदपि प्रजहात्यनर्थम् ।
मज्जत्यधोऽल्पमपि वारिणि संहतं हि,
पात्रीकृतं महदपि प्लवते तदेव” ॥ ( ) इति ।
अविनिपातधर्मेति । सूत्रे पठ्यते—“श्रोतआपन्नो भवत्यविनिपातधर्मा
नियतं सम्बोधिपरायणः सप्तकृत्वःपरमः सप्तकृत्वो देवांश्च मनुष्यांश्च सन्धाव्य
संसृत्य दुःखस्यान्तं करोति” इति । कस्मादेवं भवति ? इत्याह—तद्गामिकर्मानु-
पचयादिति । विनिपातः = अपायो नरकादिः, तंगच्छतीति तद्गामि, तद्गाम्येव
तद्गामिकम् । किम् ? कर्म । तस्यानागतस्यानुपचयादार्यावस्थायाम् । उपचित-
विपाकदानवैगुण्याच्च सन्ततेः । पृथग्जनावस्थायामुपचितस्यानियतवेदनीयस्य
तद्गामिकस्य कर्मणो विपाकदानवैगुण्यात् सन्ततेः । अविनिपातधर्मा
भवतीत्युच्यते । ईदृशी तस्य स्कन्धसन्ततिः परावृत्ता, यदसौ तद्गामिकस्य कर्मण
उपचितस्य विपाकदानवैगुण्येनावस्थितेति । कस्मात् पुनः सा स्कन्धसन्तति-
रुपचिततद्गामिककर्मविपाकदानवैगुण्येनावस्थितेति ? तत उच्यते—
बलवत्कुशलमूलाधिवासनादिति । यस्मादसौ स्कन्धसन्ततिर्बलवद्भिः कुशल-
मूलैरधिवासिता परिभाविता । कथं च पुनर्बलवत्कुशलमूलाधिवासिता ?
प्रयोगाशयशुद्धितः । प्रयोगशुद्धितः, आशयशुद्धितश्च । तत्र प्रयोगशुद्धिरायं-
कान्तानि शीलानि । आश्रयशुद्धिर्बुद्धादिष्ववेत्यप्रसाद इति । क्षान्तिमपि
नोत्पादयेदिति । क्षमणमपि नोत्पादयेत्, चित्तमपि नोत्पादयेत् । प्रागेव
प्रयोगमित्यभिप्रायः । अथ वा—अपायनियते तु कर्मणि सत्यसौ पुद्गलः
क्षान्तिमपि निर्वेधभागीयलक्षणां नोत्पादयति, किमज्ञानास्रवं मार्गमिति ।
यथा बलवत्कुशलमूलाधिवासिता उपचिताकुशलविपाकदानविगुणा भवति,
तच्छ्लोकेनोपदर्शयति—कृत्वा बुधोऽल्पमपीति । सर्थम् । अबुधोऽल्पमपि पापं
कृत्वा अधः प्रयाति अपायम् । बुधः पुनः महदपि पापं कृत्वा प्रजहात्यनर्थम्
अपायम् ।
तदर्थद्वयं यथाक्रमं दृष्टान्तद्वयेन साधयति—लोहमल्पमपि संहतं पिण्ड-
१. ॰निपातकधर्मा—का० । २. ॰कुशलाधि०—का० ।