अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] ' षष्ठं कोशस्थानम् ६४५
श्लोके तु द्वयोर्ग्रहणम्, स्रोतआपन्नस्य पश्चात् प्रहीणे सति तत्प्रति-
पक्षानास्रवेन्द्रियस्यानुक्तसिद्धत्वात् । जन्म तु कदाचिदल्पोयः स्यात्; परेण
भव्यत्व द् । अतोऽस्य ग्रहणम् ।
कस्मान्न पञ्चप्रकारप्रहाणात् ? तत्प्रहाणे षष्ठस्यावश्यं प्रहाणात् । नहि
तस्यैकः प्रकारः फलं विघ्नयितुं समर्थः; एकवीचिकस्येव धात्वनतिक्रमात् ।
संख्याः संख्येये” (पा० सू० २. २.२५) इति समासः । “बहुव्रीहौ संख्येये डच्”
(पा० सू० ५.४.७३) इति समासान्तः । द्वित्राणि जन्मान्यस्येति द्वित्रजन्मेति ।
श्लोके तु द्वयोर्ग्रहणमिति । क्लेशप्रहाणजन्मनोः। कस्मात् ? इत्याह—स्रोत-
आपन्नस्य/नुपूर्विकस्य दर्शनप्रहातव्येषु प्रहीणेषु । भावनाप्रहातव्यानां क्लेशानामे-
कस्य प्रकारस्य यावच्चतुर्णां पश्चात्प्रहाणे सति तत्प्रतिपक्षस्यैकद्वित्र्यादिक्लेश-
प्रकारप्रतिपक्षस्यानास्रवेन्द्रियस्य लाभस्तस्यानुक्तसिद्धत्वात्, श्लोकेन तस्या-
ग्रहणम् । न हि विना प्रतिपक्षेण क्लेशप्रकार प्रहाणमस्ति । लौकिकेनापि हि
मार्गेण तस्यार्यस्य क्लेशप्रकारप्रहाणेऽनास्रवस्य तत्प्रतिपक्षस्येन्द्रियस्य लाभो
भवति । जन्म तु कदाचिदल्पीयः स्यात् । यदिहैव परिनिर्वायात् अन्तराभवे
उपपद्य वा । किं कारणम् ? परेण भव्यत्वात् । स्रोतआपत्तिफलात् परेण
सकृदागामित्वस्य यावदर्हत्त्वस्य भव्यत्वात् । अतोऽस्य जन्मनो ग्रहणम् ।
“द्वित्रिजन्मा कुलंकुलः” इति नियमार्थमिदमिह विचार्यते—य एकद्विविध-
मुक्तः स किं भवति ? कुलंकुल इत्येके ।
त्रिचतुर्विधमुक्त-ग्रहणं तु उदाहरणार्थम् । परिमाणार्थं वा—नातः परेणेति ।
एकद्विविधमुक्तः पञ्चषट्जन्मेत्यपरे । त्रिचतुर्विधमुक्त इति विशेषपरिग्रहात् ।
नैतद् व्याख्यानकारैर्विचारितमिति विचार्यमेतत् ।
कस्मान्न पञ्चप्रकारप्रहाणात् । किम् ? कुलंकुलो भवतीत्यधिकारः । तत्प्रहाण
इति विस्तरः । पञ्चप्रकारप्रहाणे षष्ठस्यापि प्रकारस्यावश्यं प्रहाणात् । कस्मात् ?
इत्याह—न हि तस्यैकः प्रकारः षष्ठः फलं सकृदागामिफलं विघ्नयितुं समर्थ
इति । एकवीचिकस्येवेति । विपरीतदृष्टान्त एषः । यथैकवीचिकस्यैकः प्रकारो
नवमोऽनागामिफलं विघ्नयितुं समर्थः, नैवमस्य स्रोतआपन्नस्य षष्ठः प्रकारः
सकृदागामिफलं विघ्नयितुं समर्थ इति । कस्मात् ? इत्याह—धात्वनतिक्रमादिति ।
एकवीचिको हि कामधातुमतिक्रामति । अतोऽस्यैकोऽपि प्रकारो नवमः फलं
१. संश्रित्य—का० ।