अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तेषां यथायोगं संग्रहो वेदितव्यः ॥ २७ ॥
"अपरानपि त्रीन् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—हीनं धातुं मध्यमं
धातुं प्रणीतं धातुमिति ।
"अपरानपि त्रीन् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—कुशलं धातुमकुशलं
धातुमव्याकृतं धातुमिति ।
"अपरानपि त्रीन् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—शैक्षं धातुमशैक्षं
धातुं नैवशैक्षनाशैक्षं धातुमिति ।
"द्वावपि धातू जानाति पश्यति यथाभूतम्—सास्रवं धातुमनास्रवं धातु-
मिति ।
"अपरावपि द्वौ धातू जानाति पश्यति यथाभूतम्—संस्कृतं धातुमसंस्कृतं
धातुमिति । इमौ द्वौ धातू जानाति पश्यति यथाभूतम् । इयता चानन्द
पण्डितो धातुकुशलो भवति" ( ) इति ।
इतीमान्यत्र हि निर्भेदीनि वाक्यानि प्रत्येकं मध्येऽपि पठितव्यानि ।
विस्तरभयात्तु मया न लिखितानीति बोद्धव्यम् ।
यथायोगं संग्रहो वेदितव्य इति । अष्टादश तावद्धातवः । त एव त इत्ये-
भिस्ते संगृहीता एव अष्टादशसु धातुषु । ये तु पृथिवीधातवादय. षट् , तेषा-
माद्यानां चतुर्णां स्प्रष्टव्यधातौ संग्रह । आकाशधातो रूपधातौ, आलोकतम-
स्वभावत्वात् । विज्ञानधातो. सप्तसु चित्तधातुषु संग्रह. । कामधात्वादीना
तु षण्णाम् । कामधातु. कामराग इहाभिप्रेतः । स च चैतसिक. । व्यापाद-
धात्वादयोऽपि चैतसिका एवेति तेषा धर्मधातौ संग्रह । सुखधात्वादीनामपि
षण्णा तस्मिन्नेव संग्रह । वेदनाधात्वादीना चतुर्णां त्रयाणा धर्मधातौ । विज्ञान-
धातो सप्तसु विज्ञानधातुषु । कामधात्वादीना त्रयाणा कामधातोष्टादशसु
धातुषु । रूपधातोश्चतुर्दशसु विना गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः ।
आरूप्यधातोर्मनोधर्ममनोविज्ञानधातुषु । रूपधात्वादीना तु त्रयाणां द्वयोरुक्त.
संग्रह । निरोधधातोर्धर्मधातौ । अतीतधात्वादीनां त्रयाणा प्रत्येक मष्टादशसु
धातुषु संग्रह. । हीनादयस्त्रयो धातव कामधात्वादय एव—इत्येषामुक्त. संग्रह. ।
कुशलादीना त्रयाणा कुशलाकुशलधात्वो रूपशब्दधर्मधातुषु सप्तसु च चित्त-
धातुषु । अव्याकृतधातोष्टादशसु धातुषु, शैक्षाशैक्षधात्वादीना त्रयाणा द्वयो-
र्मनोधर्ममनोविज्ञानधातुषु, तृतीयस्याष्टादशसु धातुपु । सास्रवानास्रवधात्वो-
राद्यस्याष्टादशसु धातुषु । द्वितीयस्य मनोधर्ममनोविज्ञानधातुषु । संस्कृता-
संस्कृतधात्वोराद्यस्याष्टादशसु धातुपु, द्वितीयस्य धर्मधातौ संग्रह. । त एते
द्वासष्टिर्धातव. ॥ २७ ॥