अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] ' प्रथमं कोशस्थानम् ७५
द्वयोरायतनयोरसंज्ञिसत्त्वा दशभिरायतनै, गन्धरसायतनयोरेवाभावात्¹ । नैव-
संज्ञानासंज्ञायनोपगा मनोधर्मायतनाभ्याम् ।
एवं बहुधातुकेऽपि द्वाषष्टिर्धातवो देशिता ।
द्वयोरायतनयोरिति । सूत्र उक्तम्—"रूपिण, सन्ति सत्त्वा असंज्ञिनो-
ऽप्रतिसंज्ञिन,, तद्यथा—देवा असंज्ञिसत्त्वा । इदं प्रथममायतनम् । अरू-
पिण सन्ति सत्त्वा, सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतन-
मुपसंपद्य विहरन्ति, तद्यथा—देवा नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा । इदं द्वितीय
मायतनम्" ( ) इति । अनयोर्द्वयोरायतनयोरसंज्ञिसत्त्वा
दशभिरायतनैः संगृहीताः, गन्धरसायतनयोरेव तत्राभावात् । भवति हि
च्युत्युपपत्तिकालयोस्तेषां मनआयतनमिति । नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा मनो
धर्मायतनाभ्याम् । संगृहीता इत्यधिकृतम्, तेषामरूपित्वात् ।
बहुधातुकेऽपि द्वाषष्टिर्धातव इति । सूत्र उक्तम्—"आयुष्मानानन्दो भग-
वन्तमेतदवोचत्—'कियता भदन्त पण्डितो धातुकुशलो भवति ?' भगवानाह-
"पण्डित आनन्द अष्टादश धातून्जानाति पश्यति यथाभूतम्—चक्षुर्धातुम्, रूप-
धातुम्, चक्षुर्विज्ञानधातुम् एवं यावन्मनोधातुं धर्मधातुं मनोविज्ञानधातुमिति ।
इतीमानानन्द अष्टादश धातून्जानाति पश्यति यथाभूतम् ।
"षडपि धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—पृथिवीधातुमब्धातुं तेजोधातुं
वायुधातुमाकाशधातुं विज्ञानधातुमिति ।
"अपरानपि षड् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—कामधातुं व्यापादधातुं
विहिंसाधातुं नैष्क्रम्यधातुमव्यापादधातुमविहिंसाधातुमिति ।
"अपरानपि षड् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—सुखधातुं दुःखधातुं
सौमनस्यधातुं दौर्मनस्यधातुमुपेक्षाधातुमविद्याधातुमिति ।
"चतुरोऽपि धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—वेदनाधातु संज्ञाधातुं
संस्कारधातुं विज्ञानधातुमिति ।
"त्रीनपि धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—कामधातुं रूपधातुमारूप्य-
धातुमिति ।
"अपरानपि त्रीन् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—रूपधातुमारूप्यधातुं
निरोधधातुमिति ।
"अपरानपि त्रीन् धातून् जानाति पश्यति यथाभूतम्—अतीतं धातुमनागतं
धातुं प्रत्युत्पन्नं धातुम् ।
१. गन्धरसायतनाभावात्—का० ।