अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
यादृशा ऊष्माणश्चतुःसत्यालम्बनाः षोडशाकाराश्च । उत्कृष्टतरत्वात्तु
नामान्तरम् । चलकुशलमूलमूर्धत्वात् मूर्धानः । एभ्यो हि पातः, अतिक्रमो
वा ॥ १७ ॥
उभयाकरणं धर्मेण,
एषां पुनरुभयेषामूष्मगतमूर्ध्नां धर्मस्मृत्युपस्थानेनाकरणम् ।
किमिदमाकरणम् ? सत्येष्वाकाराणां प्रथयतो विन्यसनम् ।
अन्यैरपि तु वर्धनम् ।
चतुर्भिरपि स्मृत्युपस्थानैरेषां वर्धनम् । विवर्धयतः पूर्वप्रतिलब्धानामसम्मुखी-
भावः; अवहुमानात् १ ।
मृदुमध्याधिमात्रक्रमाभिवृद्धेभ्यः पुनरुत्पद्यते
तेभ्यः क्षान्तिः,
यदि तेऽपि तादृशाः, अथ किमर्थमुपदिश्यन्ते ? इत्यत आह—उत्कृष्टतर-
त्वात्तु नामान्तरमिति । अथ कस्मान्मूर्धान इत्युच्यन्ते ? इत्याह—चलकुशल-
मूलमूर्धत्वादिति । मूर्धशब्दोऽयं प्रकर्षपर्यन्तवाची । तथा हि लोके वक्तारो
भवन्ति—'मूर्धगता खल्वस्य श्रीः' इति । द्वे हि कुशलमूले चले उष्मगतमूर्धलक्षणे;
परिहाणिसम्भवात् । द्वे अचले क्षान्तिलौकिकाग्रधर्मलक्षणे; विपर्ययात् । तत्र
तयोर्यन्मृदु, तदूष्मगतम् । यदधिमात्रम्, ते मूर्धानः । अचलयोरपि यन्मृदु
सा क्षान्तिः । यदधिमात्रम् ते लौकिकाग्रधर्माः । एभ्यो हि पातोऽतिक्रमो
वेति । मूर्ध्नां चलत्वात् । वृक्षादिमूर्धभ्यो हि लोके पातो वा भवेद्, अतिपातो
वा । उपरिष्ठानुप्रप्तिरिति मूर्धसाधर्म्यम् ॥ १७ ॥
सत्येष्वाकाराणां प्रथयतो विन्यसनमिति । सत्येष्वनित्याद्याकाराणामादित
उपनिपातनम् । तदालम्बनानां प्रवर्त्तनमित्यर्थः ।
"अन्यैरपि" इति । धर्मस्मृत्युपस्थानादन्यैरपीत्यर्थः । "वर्धनम्" । अभ्या-
सेनोत्तप्तीकरणम् ।
विवर्धयत इति विस्तरः । विवर्धयतो योगिनो वर्धनेन विशिष्टानां कुशल-
मूलानां सम्मुखीभावः । पूर्वप्रतिलब्धानामिति । अविशिष्टानामसम्मुखीभावः ।
१. अबहुमानत्वात्—का० ।