अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६०७
एवं कायाद्यालम्बनानि स्मृत्युपस्थानान्यभ्यस्य
स धर्मस्मृत्युपस्थाने समस्तालम्बने स्थितः ।
अनित्यदुःखतः शून्यानात्मतस्तान् विपश्यति ॥ १६ ॥
सम्भिन्नालम्बने धर्मस्मृत्युपस्थाने स्थितस्तान् कायादीन् सर्वानभिसमस्य
चतुर्भिराकारैः पश्यति—अनित्यतः, दुःखतः, शून्यतः, अनात्मतश्च ॥ १६ ॥
तत ऊष्मगतोत्पत्तिः,
तस्माद्धर्मस्मृत्युपस्थानादेवमभ्यस्तात् क्रमेणोष्मगतं नाम कुशलमूलमुत्पद्यते ।
ऊष्मगतमिवोष्मगतम् ; क्लेशेन्धनदहनस्यार्यमार्गाग्नेः पूर्वरूपत्वात् ।
तच्चतुःसत्यगोचरम् ।
तदूष्मगतं प्राकर्षिकत्वाच्चतुःसत्यालम्बनम् ।
षोडशाकारम्,
दुःखं चतुर्भिराकारैः पश्यति-- अनित्यतः, दुःखतः, शून्यतः, अनात्मतश्च ।
समुदयं चतुर्भिः--हेतुतः, समुदयतः, प्रभवतः, प्रत्ययतश्च । निरोधं चतुर्भिः--
निरोधतः, शान्ततः, प्रणीततः, निःसरणतश्च । मार्गं चतुर्भिः--मार्गतः, न्यायतः,
प्रतिपत्तितः, नैर्याणिकतश्च । एषां तु विशेषणं पश्चाद् वक्ष्यामः ।
ऊष्मभ्यो मूर्द्धानः,
मृदुमध्याधिमात्रक्रमाभिवृद्धेभ्य ऊष्मभ्यो मूर्द्धान उत्पद्यन्ते ।
तेऽपि तादृशाः ॥ १७ ॥
द्वे पश्यति धर्मस्मृत्युपस्थानम्, तत् संभिन्नालम्बनम् । यदि कायं यावद्ध-
र्माश्च पश्यति, तदपि तथैव । यदपि कायं वेदनां चित्तं धर्मांश्च समस्तान्
पश्यति, तदपि सम्भिन्नालम्बनं धर्मस्मृत्युपस्थानमिति ॥ १५ ॥
“समस्तालम्बने स्थितः” इति । कायवेदनाचित्तधर्मानभिसमस्य ॥ १६॥
ऊष्मगतमिति । ऊष्मप्रकारं कुशलमूलम् । पूर्व रूपत्वादिति । प्रथमनिमित्त-
त्वात् । पूर्वस्वभावत्वाद्वा ।
प्राकर्षिकत्वादिति । प्राबन्धकत्वादित्यर्थः ।
एषां तु विशेषणं पश्चाद्वक्ष्याम इति । सप्तमे कोशस्थाने “द्रव्यतः षोडशा-
काराः” (अभि० को० ७.१३) इत्यर्थः ।